Πολλά γράφονται για τους λόγους και την αποτελεσματικότητα της πολιτικής για τους δασμούς που επέβαλε ο Τραμπ στις εισαγωγές προϊόντων στις ΗΠΑ. Ο Molson Hart είναι ιδρυτής και πρόεδρος της Viahart μιας εταιρίας που ειδικεύεται στην κατασκευή και πώληση εκπαιδευτικών παιγνιδιών. Η Viahart είναι γνωστή για το εκπαιδευτικό παιγνίδι Brainflakes και τα λούτρινα παιγνίδια TigerHart. Ο Molson Hart συνηθίζει να αρθρογραφεί στο προσωπικό του ιστολόγιο (https://www.molsonhart.com/blog) και σε άλλα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για διάφορα θέματα. Στο συγκριμένο άρθρο σαν Αμερικανός καπιταλιστής παρουσιάζει τις αντιρρήσεις του για τους δασμούς, εξηγώντας με τον απαραίτητο κυνισμό σχετικά με την ζωντανή εργασία, τους λόγους που αυτοί δεν θα πετύχουν να λειτουργήσουν ως προς την επαναφορά βιομηχανιών μεταποίησης στις ΗΠΑ. Παραθέτουμε το τμήμα του άρθρου στο οποίο απαριθμούνται αυτοί οι λόγοι, θεωρώντας πως βοηθάνε τον αναγνώστη να πάρει μια εικόνα της κατάστασης που επικρατεί στην μεταποίηση στις ΗΠΑ, τις διαφωνίες και αντιθέσεις που έχουν προκύψει εντός της αμερικάνικης αστικής τάξης και των αντιφάσεων της πολιτικής Τραμπ για τους δασμούς.
Στις 2 Απριλίου 2025, ο πρόεδρός μας ανακοίνωσε σημαντικούς νέους φόρους στις εισαγωγές από ξένες χώρες («δασμοί»), που κυμαίνονται από 10% έως 49%. Ο δηλωμένος στόχος είναι να επιστρέψει η μεταποίηση στις Ηνωμένες Πολιτείες και να «ξαναγίνει η Αμερική πλούσια».
Αυτοί οι δασμοί δεν θα λειτουργήσουν. Στην πραγματικότητα, μπορεί να κάνουν το αντίθετο, να αποτύχουν να επαναφέρουν την παραγωγή και στην πορεία να κάνουν την Αμερική φτωχότερη.
Στο άρθρο αυτό παρατίθενται οι 14 λόγοι για τους οποίους αυτό μπορεί να συμβεί, πώς οι Ηνωμένες Πολιτείες θα μπορούσαν να επαναφέρουν την παραγωγή, αν το εννοούσαν σοβαρά, και τι θα συμβεί τελικά με αυτή τη λανθασμένη πολιτική.
Βρίσκομαι στον κλάδο της μεταποίησης εδώ και 15 χρόνια τόσο στις ΗΠΑ όσο και στην Κίνα. Εργάστηκα σε εργοστάσιο στην Κίνα. Μιλάω και διαβάζω κινέζικα. Έχω αγοράσει εμπορεύματα αξίας εκατομμυρίων δολαρίων από τις ΗΠΑ και την Κίνα, αλλά και από το Βιετνάμ, την Ινδονησία, την Ταϊβάν και την Καμπότζη. Έχω επισκεφθεί επίσης πολλά εργοστάσια στο Μεξικό και βλέπω τον εαυτό μου ως μελετητή που παρακολουθεί πως οι χώρες σημειώνουν άνοδο και πτώση.
Με άλλα λόγια, σε αντίθεση με πολλούς που έχουν εκφράσει άποψη για το θέμα των δασμών, ξέρω για τι πράγμα μιλάω. Και γι' αυτό ένιωσα την ανάγκη να γράψω αυτό το άρθρο. Έπρεπε να το κάνω. Είμαι Αμερικανός πρώτης γενιάς και αγαπώ τη χώρα μου και με πονάει να τη βλέπω να τρέχει με μεγάλη ταχύτητα προς ένα οικονομικό αδιέξοδο. Αυτό το άρθρο είναι μια προσπάθεια να πατήσουμε το φρένο.
Οι 14 λόγοι για τους οποίους οι δασμοί δεν θα επαναφέρουν την παραγωγή
1. Δεν είναι αρκετά υψηλοί.
Ο δασμός είναι ένας φόρος σε ένα εισαγόμενο προϊόν. Για παράδειγμα, όταν η Apple εισάγει ένα iPhone που κατασκευάστηκε στην Κίνα, δηλώνει στην κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών τι πλήρωσε για να κατασκευάσει αυτό το προϊόν στο εξωτερικό. Ας πούμε ότι πλήρωσε $100. Όταν υπάρχει δασμός 54%, η Apple πληρώνει 100$ στον κατασκευαστή στην Κίνα και 54$ στην κυβέρνηση των ΗΠΑ κατά την εισαγωγή. Σε αυτό το απλοποιημένο παράδειγμα, ένα iPhone κόστιζε στην Apple 100$, αλλά τώρα κοστίζει 154$. Για κάθε δολάριο που ξοδεύει η Apple, πρέπει να έχει κέρδος. Έτσι, η Apple πουλά iPhones στα καταστήματα στη διπλάσια τιμή από αυτή που πληρώνει για αυτά. Και τα καταστήματα λιανικής πωλούν iPhones σε καταναλωτές όπως εσείς και εγώ στο διπλάσιο από αυτό που πληρώνουν για αυτά, επίσης.
Πριν από τους δασμούς, οι τιμές είχαν ως εξής:
Η Apple αγόραζε τα iPhones που σχεδίαζε για 100$.
Πουλούσε αυτά τα iPhones για 200$ στα καταστήματα λιανικής.
Τα καταστήματα πουλούσαν τα iPhones σε εσάς και σε εμένα για 400$.
Μετά από τους δασμούς, οι τιμές έχουν ως εξής:
Η Apple αγοράζει το iPhone για 154$ (100$ + 54$ σε φόρους εισαγωγής).
Πουλά αυτό το iPhone για 308$ (διπλάσια από ό,τι πλήρωσε).
Τα καταστήματα πωλούν αυτά τα iPhones σε εσάς και σε μένα για $616 (διπλάσια από ό,τι πλήρωσαν).
Τώρα που ξέρετε τι είναι οι δασμοί, επιτρέψτε μου να σας πω γιατί δεν είναι αρκετά υψηλοί ώστε να επαναφέρουν την παραγωγή στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Εν συντομία, η κατασκευή στις Ηνωμένες Πολιτείες είναι τόσο ακριβή και η εφοδιαστική αλυσίδα μας (θα το εξηγήσουμε αυτό στη συνέχεια) είναι τόσο κακή που θα κόστιζε περισσότερο να κατασκευαστεί αυτό το iPhone στις ΗΠΑ χωρίς τον δασμό 54% παρά στην Κίνα με τον δασμό 54%. Δεδομένου ότι εξακολουθεί να κοστίζει λιγότερο η κατασκευή του iPhone στην Κίνα, τόσο η Apple όσο και οι καταναλωτές θα προτιμούσαν να κατασκευαστεί εκεί, έτσι θα γίνει, και όχι στις ΗΠΑ.
2. Για πολλά προϊόντα η εφοδιαστική αλυσίδα της βιομηχανίας στην Αμερική είναι αδύναμη.
Σκεφτείτε την εφοδιαστική αλυσίδα ως την ικανότητα μιας εταιρείας να προμηθεύεται τα εξαρτήματα που χρειάζεται για την κατασκευή ενός τελικού προϊόντος. Ας υποθέσουμε ότι θέλετε να κατασκευάσετε και να πουλήσετε ξύλινα έπιπλα. Θα χρειαστείτε ξύλο, καρφιά, κόλλα κλπ. Διαφορετικά δεν μπορείτε να το κάνετε. Εάν θέλετε να κατασκευάσετε ένα iPhone, πρέπει να προμηθευτείτε μια γυάλινη οθόνη, διαμορφωμένο μέταλλο και πολλά εσωτερικά ηλεκτρονικά εξαρτήματα.
Τώρα μπορεί να σκέφτεστε, «τι εννοείτε ότι η Αμερική έχει αδύναμη εφοδιαστική αλυσίδα;» Έχω φτιάξει έπιπλα, έχω συναρμολογήσει έναν υπολογιστή. Μπορώ να βρω ό,τι θέλω στο Home Depot και στο Amazon.
Αυτό συμβαίνει επειδή η Αμερική έχει μια καταπληκτική εφοδιαστική αλυσίδα για καταναλωτές, μια από τις καλύτερες, αν όχι την καλύτερη στον κόσμο, αλλά αυτό είναι εντελώς διαφορετικό από το να έχεις μια εφοδιαστική αλυσίδα για την βιομηχανία.
Όταν λειτουργείς ένα εργοστάσιο επίπλων, χρειάζεσαι βιομηχανική ποσότητα ξύλου, περισσότερο ξύλο από ό,τι έχει στο κατάστημα κάθε Home Depot κοντά σου. Και το χρειάζεσαι γρήγορα και φθηνά. Αποδεικνύεται ότι οι ΗΠΑ έχουν μια καλή εφοδιαστική αλυσίδα για το ξύλο, και γι' αυτό, παρά τους υψηλότερους μισθούς, εξάγουμε chopsticks στην Κίνα. Έχουμε άφθονο φτηνό ξύλο στα δάση των Βορείων Ηνωμένων Πολιτειών. Αλλά αν αποφασίζατε να μεταφέρετε αυτό το εργοστάσιο chopsticks στην έρημο της Σαουδικής Αραβίας, δεν θα τα καταφέρνατε, επειδή η εφοδιαστική αλυσίδα τους για ξύλο είναι φτωχή· απλά δεν υπάρχουν δέντρα σε ακτίνα 1.000 μιλίων.
Στην περίπτωση του iPhone, όλα τα εργοστάσια που κατασκευάζουν τα απαραίτητα εξαρτήματα βρίσκονται στην Ασία, και αυτός είναι ένας λόγος για τον οποίο, ακόμη και με δασμό 54%, είναι φθηνότερο να συναρμολογηθεί αυτό το iPhone στην Κίνα από ό,τι στις Ηνωμένες Πολιτείες. Είναι φθηνότερο και γρηγορότερο να προμηθευτείς αυτά τα εξαρτήματα από κοντινά εργοστάσια στην Ασία παρά να τα πάρεις από τις ΗΠΑ, οι οποίες, επειδή τα εν λόγω εργοστάσια δεν υπάρχουν πλέον εδώ, πρέπει να αγοράσουν αυτά τα εξαρτήματα ούτως ή άλλως από την Ασία.
Οι αλυσίδες εφοδιασμού ακούγονται περίπλοκες, αλλά δεν είναι. Εάν δεν μπορείτε να αποκτήσετε τα εξαρτήματα που χρειάζεστε σε λογική τιμή και χρονοδιάγραμμα για την κατασκευή ενός τελικού προϊόντος, δεν έχει σημασία ποιοι είναι οι δασμοί, πρέπει να τα εισαγάγετε, γιατί δεν μπορείτε να τα κατασκευάσετε τοπικά.
3. Δεν ξέρουμε πώς να το φτιάξουμε.
Η Apple ξέρει πώς να κατασκευάσει ένα iPhone, αλλά μπορεί να μην ξέρει πώς να κατασκευάσει τα επιμέρους εξαρτήματα. Μπορεί να φαίνεται ασήμαντο να φτιάξεις αυτό το γυαλί που χωρίζει το δάχτυλό σου από την ηλεκτρονική τεχνολογία που σου δίνει την ικανότητα να έχεις πρόσβαση στο διαδίκτυο, αλλά είναι δύσκολο.
Ο κόσμος αγοράζει ημιαγωγούς από την Ταϊβάν όχι μόνο λόγω της εξαιρετικής εφοδιαστικής αλυσίδας και του ότι το εργατικό δυναμικό της είναι σχετικά ακριβό (πιο ακριβό όμως από την Κίνα), αλλά και επειδή ξέρουν πώς να κατασκευάζουν τους καλύτερους ημιαγωγούς στον κόσμο. Ακόμη και με άπειρα χρήματα, δεν μπορούμε να το αντιγράψουμε αυτό, γιατί μας λείπει η τεχνογνωσία.
Ένας δασμός στο 54% δεν λύνει αυτό το πρόβλημα. Εξακολουθούμε να χρειαζόμαστε να αγοράζουμε ημιαγωγούς από την Ταϊβάν, και ίσως γι' αυτό η κυβέρνηση έκανε μια εξαίρεση για τους ημιαγωγούς, επειδή τους χρειαζόμαστε και επειδή δεν μπορούμε να τους κατασκευάσουμε χωρίς τη βοήθειά τους.
Αυτό είναι ένα πρόβλημα που δεν αφορά μόνο τους ημιαγωγούς. Έχουμε επίσης ξεχάσει πώς να κατασκευάζουμε προϊόντα που οι άνθρωποι λανθασμένα θεωρούν βασικά.
Η εταιρεία μου κατασκευάζει εκπαιδευτικά παιχνίδια από πλαστικό που ονομάζονται Brain Flakes. Για να κατασκευαστούν τα Brain Flakes, λιώνετε το πλαστικό και το πιέζετε σε διαμορφωμένα μεταλλικά καλούπια. Αν εισάγαμε τις μηχανές και τα καλούπια που απαιτούνται για να το κάνουμε αυτό, θα λειτουργούσε για λίγο, αλλά μόλις έσπαγε ένα από αυτά τα καλούπια, θα είχαμε πρόβλημα, γιατί δεν έχει απομείνει σχεδόν κανένας κατασκευαστής καλουπιών στις Ηνωμένες Πολιτείες. Οι άνθρωποι που ήξεραν πώς να κατασκευάζουν και να επισκευάζουν καλούπια είτε έχουν πεθάνει είτε έχουν συνταξιοδοτηθεί εδώ και καιρό. Σε περίπτωση προβλήματος, θα έπρεπε να παραγγείλουμε ένα νέο καλούπι από την Κίνα ή να στείλουμε το δικό μας πίσω, διακόπτοντας την παραγωγή για μήνες.
Οι άνθρωποι υποβαθμίζουν την πολυπλοκότητα και τη δυσκολία της κατασκευής ενώ είναι πραγματικά δύσκολη. Και αν δεν ξέρουμε πώς να κατασκευάσουμε κάτι, δεν έχει σημασία πόσο υψηλός είναι ο δασμός. Δεν θα κατασκευαστεί στην Αμερική.
4. Το πραγματικό εργατικό κόστος στις Ηνωμένες Πολιτείες είναι υψηλότερο από ό,τι φαίνεται.
Οι περισσότεροι άνθρωποι πιστεύουν ότι ο λόγος για τον οποίο κατασκευάζουμε προϊόντα στην Κίνα αντί για τις Ηνωμένες Πολιτείες είναι το φθηνότερο εργατικό δυναμικό. Αυτό είναι αλήθεια, αλλά δεν είναι όλη η ιστορία. Ειλικρινά, είναι δύσκολο να κατανοήσουμε όλη την ιστορία. Οι άνθρωποι δεν είναι μηχανές, δεν είναι αριθμοί σε ένα υπολογιστικό φύλλο ή εισροές σε έναν μαθηματικό τύπο κόστους παραγωγής. Σέβομαι όλους όσους εργάζονται σκληρά και τους ανθρώπους με τους οποίους έχω δουλέψει όλα αυτά τα χρόνια και θέλω οι Αμερικανοί να ζήσουν καλύτερες, πιο ευτυχισμένες ζωές.
Το κινεζικό εργατικό δυναμικό στην μεταποίηση δεν είναι απλώς φθηνότερο. Είναι καλύτερο.
Στην Κίνα, δεν υπάρχουν άνθρωποι που είναι πολύ παχύσαρκοι για να εργαστούν. Οι εργαζόμενοι δεν φεύγουν έτσι απλά από τη μεσαία βάρδια, για να μην επιστρέψουν ποτέ στη δουλειά τους. Δεν υπάρχουν άνθρωποι που επιμένουν να πληρώνονται σε μετρητά για να μπορούν να διατηρούν τα επιδόματα αναπηρίας τους, ενώ κάνουν ακροβατικά στο εργοστάσιο που δεν μπορούν να κάνουν οι εργάτες χωρίς αναπηρία.
Οι Κινέζοι εργάτες είναι πολύ λιγότερο πιθανό να επιτεθούν σωματικά ο ένας στον άλλο και στον διευθυντή τους. Δεν κάνουν 30 λεπτά διαλείμματα τουαλέτας στην ώρα της δουλειάς. Δεν παραιτούνται συχνά επειδή η μητέρα των παιδιών τους, που τώρα ζει σε άλλη πολιτεία, έμαθε για τη νέα τους δουλειά και τώρα παίρνει το 60% του μισθού τους ως διατροφή για το παιδί. Δεν εξαφανίζονται επειδή έχουν πάρει μεθαμφεταμίνες. Και δεν αποκοιμιούνται σε ένα κουτί στη μέση της βάρδιας επειδή ο χθεσινός μισθός τους μετατράπηκε σε χάπια.
Και ξέρουν την προπαίδεια. Για να κατασκευάσεις, πρέπει να είσαι σε θέση να πολλαπλασιάζεις με συνέπεια και ακρίβεια το 7 με το 9 και να διαβάζεις αγγλικά, και ένα ανησυχητικά μεγάλο μέρος του αμερικανικού εργατικού δυναμικού δεν μπορεί να το κάνει αυτό.
Οι Κινέζοι εργάτες εργάζονται πιο ευχάριστα περισσότερες ώρες και είναι σωματικά πιο γρήγοροι με τα χέρια τους· μπορούν να κάνουν πράγματα που δεν μπορούν οι Αμερικανοί εργάτες. Πρόκειται για χρόνια συσσωρευμένων δεξιοτήτων, αλλά και για μια κουλτούρα προσανατολισμένη στη σκληρή δουλειά και την εκπαίδευση που οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν έχουν πλέον.
Δυστυχώς, αυτά που περιγράφω παραπάνω δεν είναι θεωρητικές καταστάσεις. Είναι πράγματα που τα έχω ζήσει ή τα έχω δει με τα μάτια μου. Μπορούν να διορθωθούν, αλλά το αμερικανικό εργατικό δυναμικό χρειάζεται σημαντικές βελτιώσεις για να ανταγωνιστεί τον υπόλοιπο κόσμο, ακόμη και με δασμούς.
Οπότε, ναι, οι κινεζικοί μισθοί είναι χαμηλότεροι, αλλά υπάρχουν πολλές χώρες με μισθούς χαμηλότερους από εκείνους της Κίνας. Είναι η εργασιακή ηθική, η τεχνογνωσία, η αφοσίωση/δέσμευση, σε συνδυασμό με τις πρώτης τάξεως υποδομές, που καθιστούν την Κίνα την πιο ισχυρή κατασκευαστική χώρα στον κόσμο σήμερα.
5. Δεν έχουμε την υποδομή για να κατασκευάσουμε
Οι εισροές για τη μεταποίηση δεν είναι μόνο υλικά, εργασία και τεχνογνωσία. Χρειάζονται επίσης υποδομές όπως ηλεκτρική ενέργεια και καλοί δρόμοι για τις μεταφορές.
Από το 2000, η παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας ανά άτομο στις ΗΠΑ παρέμεινε αμετάβλητη. Στην Κίνα, την ίδια χρονική περίοδο, αυξήθηκε κατά 400%. Η Κίνα παράγει σήμερα υπερδιπλάσια ποσότητα ηλεκτρικής ενέργειας ανά άτομο από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Γιατί συμβαίνει αυτό;
Μεταποίηση. Για να λειτουργήσουν τα μηχανήματα που κατασκευάζουν τα προϊόντα που χρησιμοποιούμε, χρειάζεται ηλεκτρική ενέργεια, και μάλιστα πολύ. Έχουμε ήδη αστάθεια ηλεκτρικής ενέργειας στις Ηνωμένες Πολιτείες. Χωρίς την κατασκευή τεράστιων ποσοτήτων νέων ενεργειακών υποδομών, όπως οι πυρηνικοί σταθμοί ηλεκτροπαραγωγής, δεν μπορούμε να αυξήσουμε ουσιαστικά την μεταποιητική μας παραγωγή.
Και αυτό θα επιβαρύνει το οδικό μας δίκτυο και θα δημιουργήσει πολύ πιο επικίνδυνη κυκλοφορία. Όταν εισάγουμε έτοιμα προϊόντα από χώρες του εξωτερικού, ένα φορτηγό τα παραδίδει από το λιμάνι ή το αεροδρόμιο στα κέντρα διανομής, στα καταστήματα και όπου ζούμε και εργαζόμαστε.
Όταν ξεκινάτε την κατασκευή, κάθε επιμέρους εξάρτημα πρέπει να μετακινηθεί, από εργοστάσιο σε εργοστάσιο, αυξάνοντας πολλές φορές τον αριθμό των φορτηγών στο δρόμο.
Η διάνοιξη περισσότερων δρόμων, ο εκσυγχρονισμός των λιμανιών μας, η βελτίωση των αεροδρομίων μας, η επιτάχυνση των τερματικών σταθμών των τρένων και η κατασκευή εργοστασίων παραγωγής ενέργειας στο πιο ακριβό έθνος στον κόσμο όσον αφορά την οικοδόμηση είναι ένα τεράστιο εγχείρημα που οι άνθρωποι δεν αντιλαμβάνονται όταν λένε «καλά, απλά θα το κατασκευάσουμε στην Αμερική».
6. Το made in America θα πάρει χρόνο.
Κάναμε μια παραγγελία 50.000$ στον προμηθευτή μας στο εξωτερικό πριν από τις εκλογές τον Νοέμβριο του 2024. Κατά τη στιγμή της παραγγελίας, δεν υπήρχαν φόροι εισαγωγής στα εμπορεύματα. Όταν αυτά ήλθαν, είχε εφαρμοστεί ένας δασμός 20% και είχαμε έναν λογαριασμό έκπληξη ύψους $10.000. Με ευκολία μπορούν να χρειαστούν 180 ημέρες για να φτάσουν πολλά προϊόντα στην πόρτα σας από την στιγμή της παραγγελίας και αυτή η πολιτική των δασμών φαίνεται να μην το καταλαβαίνει αυτό.
Χρειάζονται τουλάχιστον 2 χρόνια, στις πιο ευνοϊκά διακείμενες αρχές, (αν μπορείτε να πάρετε τις άδειες) για να χτίσετε ένα εργοστάσιο στις Ηνωμένες Πολιτείες. Το ξέρω γιατί το έχω κάνει. Από εκεί και πέρα, μπορεί να χρειαστούν 6 μήνες έως ένα χρόνο για να γίνει το εργοστάσιο αποδοτικό. Μπορεί να χρειαστούν μήνες για να βγουν τα προϊόντα από τις γραμμές συναρμολόγησης. Όλα αυτά δεν παίρνουν υπόψη τους όλες τις υποδομές που θα χρειαστεί να κατασκευαστούν (νέοι δρόμοι, νέα εργοστάσια παραγωγής ενέργειας κ.λπ.) για την εξυπηρέτηση του νέου εργοστασίου.
Μέχρι να ξεκινήσει το «made in America», θα είμαστε σε φάση εκλογής νέου προέδρου.
7. Αβεβαιότητα/ανασφάλεια και πολυπλοκότητα γύρω από τους δασμούς
Για να ξεκινήσει την μεταποίηση στις Ηνωμένες Πολιτείες, μια εταιρεία πρέπει να κάνει μια μεγάλη επένδυση. Θα χρειαστεί να αγοράσουν νέα μηχανήματα και αν κανένα υπάρχον κτίριο δεν είναι κατάλληλο, θα χρειαστεί να κατασκευάσουν νέο κτίριο. Αυτά τα πράγματα κοστίζουν χρήματα, πολλά, μάλιστα. Και πολύ περισσότερα στις ΗΠΑ από ό,τι σε άλλες χώρες. Σε αντάλλαγμα αυτού του κινδύνου, πρέπει να υπάρχει κάποια ανταμοιβή. Εάν αυτή η ανταμοιβή είναι αβέβαιη, κανείς δεν θα το κάνει.
Τον περασμένο μήνα, ο πρόεδρος έβαλε δασμό 25% στο Μεξικό, και στη συνέχεια τον απέσυρε, για να τον εφαρμόσει ξανά και μετά να τον αποσύρει για δεύτερη φορά. Στη συνέχεια, την περασμένη εβδομάδα, αναμενόταν να εφαρμόσει νέους δασμούς στο Μεξικό, αλλά δεν το έκανε.
Εάν χτίζετε ένα νέο εργοστάσιο στις Ηνωμένες Πολιτείες, η επένδυσή σας θα βρίσκεται ανάμεσα στο , ίσως να λειτουργήσει και μιας καταστροφικής απώλειας ανάλογα με το πως πνέουν οι δασμοί και ο άνεμος. Κανείς δεν χτίζει εργοστάσια αυτή τη στιγμή και κανείς δεν τα νοικιάζει, γιατί δεν υπάρχει καμία βεβαιότητα ότι κάποιος από αυτούς τους δασμούς θα διαρκέσει. Πώς το ξέρω αυτό; Έχτισα ένα εργοστάσιο στο Ώστιν του Τέξας σε μια βιομηχανική περιοχή. Μείωσα το ενοίκιό του κατά 40% πριν από δύο εβδομάδες και δεν υπάρχει το ελάχιστο ενδιαφέρον από ενοικιαστές βιομηχανικών χώρων.
Οι δασμοί έχουν παγώσει την επιχειρηματική δραστηριότητα επειδή κανείς δεν θέλει να αναλάβει ένα μεγάλο ρίσκο εξαρτώμενος από μια πολιτική που μπορεί να αλλάξει την επόμενη εβδομάδα.
Επιπλέον, οι δασμοί είναι συγκεχυμένοι, ανεπαρκώς κοινοποιημένοι και περίπλοκοι. Σήμερα, εάν θέλετε να εισάγετε κάτι από την Κίνα, πρέπει να προσθέσετε τον αρχικό εισαγωγικό δασμό, συν το 20% "δασμό φαιντανύλης"[1], συν το 34% "αμοιβαίο δασμό"[2] και επιπλέον το 25% δασμό για "πετρέλαιο Βενεζουέλας", εάν διαπιστωθεί ότι η Κίνα αγοράζει πετρέλαιο από τη Βενεζουέλα. Το πρόβλημα είναι ότι δεν υπάρχει κατάλογος των χωρών που εισάγουν πετρέλαιο από τη Βενεζουέλα, ο οποίος παρέχεται από τον Λευκό Οίκο, επομένως δεν ξέρετε αν χρειάζεται ή όχι να προσθέσετε αυτό το 25% και επίσης δεν ξέρετε πότε θα τεθεί σε ισχύ κάποιος από αυτούς τους δασμούς λόγω της ασαφούς διατύπωσης.
Ως εκ τούτου, δεν μπορείτε να υπολογίσετε το κόστος σας, ούτε με βεβαιότητα ούτε με ακρίβεια, επομένως, όχι μόνο δεν χτίζετε εργοστάσιο στις Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά παύετε κάθε επιχειρηματική δραστηριότητα, κάτι που μπορεί να προκαλέσει ύφεση, αν όχι κάτι χειρότερο.
Τον τελευταίο μήνα, ως κάποιος που διευθύνει μια επιχείρηση σε αυτήν την δουλειά, έχω ξοδέψει ένα τεράστιο μέρος του χρόνου μου προσπαθώντας απλώς να συμβαδίσω με τις συνεχείς αλλαγές, αντί να διευθύνω την επιχείρησή μου
Οι Αμερικανοί θέλουν λιγότερη εγκληματικότητα, καλά σχολεία για τα παιδιά τους και φθηνή υγειονομική περίθαλψη.
Δεν θέλουν να ράβουν πουκάμισα.
Οι άνθρωποι που ενθουσιάζονται περισσότερο με αυτή τη νέα δασμολογική πολιτική τείνουν να είναι εκείνοι που δεν έχουν κατασκευάσει ποτέ τίποτα, γιατί αν το έχετε κάνει, θα ξέρετε πόσο σκληρή είναι η δουλειά.
Όταν πρωτοπήγα στην Κίνα ως αφελής 24χρονος, είπα στον προμηθευτή μου ότι θα «δουλέψω μια μέρα στο εργοστάσιό του!» Άντεξα 4 ώρες. Είχε τσουχτερό κρύο, καταχείμωνα, έπρεπε να σκύβω καθισμένος σε ένα μικρό σκαμπό, καμπουριασμένος, συναρμολογώντας μικρά εξαρτήματα με τα δάχτυλά μου στο 1/4 της ταχύτητας των γυναικών δίπλα μου. Πονούσε η πλάτη μου, πονούσαν τα δάχτυλά μου. Ήταν φρικτό. Έτσι λειτουργεί μεγάλο μέρος της μεταποίησης.
Απολαμβάνοντας επιπλέον τα μπλακ άουτ, τα επικίνδυνα φορτηγά στο δρόμο, την πρόσθετη ρύπανση κλπ. Προσέξτε τι εύχεστε για την Αμερική. Το να κάνεις δουλειές γραφείου και να πουλάς ιδέες και περιουσιακά στοιχεία είναι πολύ πιο εύκολο από το να κατασκευάζεις κάτι πραγματικό.
9. Δεν υπάρχει εργατικό δυναμικό για την παραγωγή καλών προϊόντων
Υπάρχουν πάνω από ένα δισεκατομμύριο άνθρωποι στην Κίνα που κατασκευάζουν πράγματα. Αυτήν τη στιγμή υπάρχουν 12 εκατομμύρια άνθρωποι που αναζητούν εργασία στις Ηνωμένες Πολιτείες (4% ανεργία). Αγνοώντας για μια στιγμή τη συγκριτική αναποτελεσματικότητα του εργατικού δυναμικού και τα δισεκατομμύρια ανθρώπων που κατασκευάζουν προϊόντα εκτός Κίνας, πού είναι οι άνθρωποι που θα κάνουν αυτές τις δουλειές; Μήπως απλά λέγοντας «κάντε την Αμερική μεγάλη ξανά» 3 φορές και αυτοί θα εμφανιστούν με τις δεξιότητες που απαιτούνται για να κάνουν τη δουλειά;
Και πού είναι οι μάνατζερ που θα διαχειριστούν αυτούς τους ανθρώπους; Ένας από τους λόγους για τους οποίους η μεταποίηση έχει μειωθεί στις Ηνωμένες Πολιτείες είναι η διαρροή εξειδικευμένων επαγγελματιών προς τομείς που αποφέρουν περισσότερα χρήματα. Οι άνθρωποι που κερδίζουν χρήματα στο χρηματιστήριο, στα ακίνητα, στα επιχειρηματικά κεφάλαια και στις νεοφυείς επιχειρήσεις θα ξεκινήσουν να ράβουν πουκάμισα; Είναι εντελώς και τελείως μη ρεαλιστικό να υποθέσουμε ότι οι άνθρωποι θα μετακινηθούν από επιφανειακά υψηλής παραγωγικότητας τομείς που οδηγούνται από την ισχύ του δολαρίου σε προϊόντα που βρίσκονται χαμηλά στην αλυσίδα αξίας[3].
Οι Ηνωμένες Πολιτείες προσπαθούν να επαναφέρουν τις θέσεις εργασίας που η Κίνα δεν θέλει καν. Αυτοί έχουν πολιτικές για να μειώσουν την χαμηλής αξίας μεταποίηση, αλλά εμείς εφαρμόζουμε δασμούς για να την επαναφέρουμε. Είναι ακατανόητο.
10. Ο αυτοματισμός δεν θα μας σώσει.
Οι περισσότεροι άνθρωποι πιστεύουν ότι ο λόγος για τον οποίο η αμερικανική παραγωγή δεν είναι ανταγωνιστική είναι το εργατικό κόστος. Οι περισσότεροι πιστεύουν ότι αυτό μπορεί να λυθεί με την αυτοματοποίηση.
Κάνουν λάθος.
Πρώτον, η Κίνα, σε ετήσια βάση, εγκαθιστά 7 φορές περισσότερα βιομηχανικά ρομπότ από όσα εμείς στις Ηνωμένες Πολιτείες. Δεύτερον, τα κινέζικα ρομπότ είναι φθηνότερα. Τρίτον, το μεγαλύτερο μέρος της σημερινής μεταποίησης που γίνεται από ανθρώπους δεν μπορεί να αυτοματοποιηθεί. Αν μπορούσε, θα το είχε ήδη κάνει, η Κίνα, η οποία, και πάλι, έχει ολοένα και υψηλότερο εργατικό κόστος σε σχέση με τον υπόλοιπο κόσμο.
Τα ρομπότ που βλέπετε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης να κάνουν κωλοτούμπες είναι, σήμερα, κυρίως για το θεαθήναι και αναξιόπιστα εκτός κάμερας. Δεν είναι χρήσιμα σε βιομηχανικά περιβάλλοντα, όπου, αν ένα ανθρωποειδές ρομπότ μπορεί να το κάνει, μια βιομηχανική μηχανή που είναι εξειδικευμένη στην εργασία αυτή μπορεί να το κάνει ακόμα καλύτερα. Για παράδειγμα, αντί να έχετε ένα ανθρωποειδές ρομπότ να εκτελεί μια επαναλαμβανόμενη εργασία, όπως η μεταφορά κιβωτίων από τον έναν σταθμό στον άλλο, μπορείτε απλά να εγκαταστήσετε μια φθηνότερη και ταχύτερη μεταφορική ταινία.
Με άλλα λόγια, ο εκτυπωτής στο γραφείο σας, είναι φθηνότερος και πιο αποτελεσματικός από έναν άνθρωπο και από ένα ανθρωποειδές ρομπότ με στυλό, που σχεδιάζει με το χέρι κάθε γράμμα.
Είναι απίθανο ότι η αμερικανική εφευρετικότητα θα μπορέσει να αντιμετωπίσει την πλημμυρίδα των κινεζικών βιομηχανικών ρομπότ που έρχεται. Το πρώτο εμπορικά ηλεκτρικό όχημα σχεδιάστηκε και κατασκευάστηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες, σήμερα όμως η Κίνα κυριαρχεί στην κατασκευή ηλεκτρικών οχημάτων σε όλο τον κόσμο. Με τα βιομηχανικά ρομπότ είναι πιθανό να συμβεί το ίδιο.
11. Τα ρομπότ και οι εργαζόμενοι σε εργοστάσια στο εξωτερικό δεν υποβάλλουν αγωγές, αλλά οι Αμερικανοί το κάνουν
Μάλλον δεν θα έπρεπε να είχα γράψει αυτό το άρθρο. Όχι μόνο θα δεχθώ επίθεση ως αντιπατριώτης, αλλά αυτά που έγραψα εδώ με καθιστούν ευάλωτο σε αγωγές για εργασιακά θέματα. Για να εξηγούμαστε, δεν χρησιμοποιώ την καταγωγή ενός ατόμου για να αποφασίσω αν θα κάνει καλή δουλειά ή όχι. Απλώς κοιτάζω τον άνθρωπο και τι είναι ικανός να κάνει. Το να πράξω διαφορετικά θα ήταν κακό για τη δουλειά διότι ταλαντούχοι άνθρωποι υπάρχουν παντού.
Η Αμερική έχει ένα εξαιρετικά φιλόδικο επιχειρηματικό περιβάλλον, τόσο όσον αφορά τους κανονισμούς όσο και τις αγωγές για την επίλυση εργατικών διαφορών. Η υπερβολική κανονικοποίηση και το αναποτελεσματικό δικαστικό σύστημα θα καταπνίξουν όσους έχουν το θάρρος να κατασκευάσουν σε αυτή τη χώρα.
12. Η εφαρμογή των δασμών θα είναι άνιση και χειραγωγημένη
Φανταστείτε δύο εταιρείες που εισάγουν εμπορεύματα στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η μία με έδρα την Κίνα, ενώ η άλλη τις Ηνωμένες Πολιτείες. Και οι δύο λένε ψέματα για την αξία των εμπορευμάτων τους, έτσι ώστε να πληρώνουν λιγότερους δασμούς.
Τι θα συμβεί στην εταιρεία της Κίνας; Ίσως χάσει ένα φορτίο, όταν αυτό κατασχεθεί από την κυβέρνηση των ΗΠΑ για εξαπάτηση, αλλά δεν θα πληρώσει πρόσθετα πρόστιμα επειδή βρίσκεται στην Κίνα όπου είναι αδιαπέραστη από το νομικό σύστημα των ΗΠΑ.
Τι θα συμβεί στην εταιρεία των ΗΠΑ; Οι ιδιοκτήτες πάνε φυλακή.
Ποιος πιστεύετε ότι θα εξαπατήσει περισσότερο στους δασμούς, η εταιρεία από την Κίνα ή η εταιρεία από τις Ηνωμένες Πολιτείες;
Ακριβώς.
Έτσι, με άλλα λόγια, όλως παραδόξως, οι πολιτικές που έχουν σχεδιαστεί για να βοηθήσουν τους Αμερικανούς, θα τους βλάψουν περισσότερο από ότι τον ανταγωνισμό που αυτές οι πολιτικές έχουν σχεδιαστεί για να τιμωρήσουν.
13. Οι δασμολογικές πολιτικές είναι δομημένες με λάθος τρόπο
Γιατί δεν επέστρεψαν οι θέσεις εργασίας το 2018 όταν ξεκινήσαμε τον τελευταίο εμπορικό πόλεμό μας; Εφαρμόσαμε δασμούς, γιατί αυτό δεν λειτούργησε;
Αντί να κάνουμε την Αμερική μεγάλη, κάναμε το Βιετνάμ μεγάλο.
Όταν οι Ηνωμένες Πολιτείες εφάρμοσαν δασμούς στην Κίνα, μεταφέρθηκαν τεράστιες ποσότητες παραγωγής στο Βιετνάμ, στο οποίο δεν εφαρμόστηκαν δασμοί. Το Βιετνάμ, το οποίο έχει εργατικό δυναμικό που μοιάζει πολύ περισσότερο με το εργατικό δυναμικό της Κίνας παρά των Ηνωμένων Πολιτειών, μπόρεσε να χρησιμοποιήσει την εγγύτητά του με την Κίνα για την εφοδιαστική αλυσίδα του και σιγά-σιγά ανέπτυξε τα τελευταία 7 περίπου χρόνια τη δική του. Με τους βιετναμέζικους μισθούς ακόμη χαμηλότερους από τους κινεζικούς, αντί οι θέσεις εργασίας να έρθουν στις Ηνωμένες Πολιτείες, πήγαν απλά στο Βιετνάμ.
Είμαστε έτοιμοι να ξανακάνουμε το ίδιο λάθος, με διαφορετικό τρόπο.
Ας επιστρέψουμε στο τελευταίο παράδειγμα, τις εταιρείες με έδρα την Κίνα και τις εταιρείες με έδρα τις ΗΠΑ που εισήγαγαν εμπορεύματα στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ο εισαγωγέας με έδρα τις ΗΠΑ θα μπορούσε να είναι κατασκευαστής. Αντί για έτοιμα iPhone, ίσως εισήγαγε τις γυάλινες οθόνες επειδή αυτές δεν μπορούσαν να βρεθούν στις ΗΠΑ, για τελική συναρμολόγηση.
Η κυβέρνησή μας εφάρμοσε δασμούς εξίσου στα τελικά προϊόντα και στα εξαρτήματα.
Θα το ξαναπώ. Εφάρμοσαν τον ίδιο φόρο τόσο στα εξαρτήματα που χρειάζεσαι για να κατασκευάσεις πράγματα στην Αμερική όσο και στα τελικά προϊόντα που κατασκευάστηκαν εκτός Αμερικής.
Η μεταποίηση λειτουργεί με καθυστέρηση. Για να κατασκευάσεις και να πουλήσεις στην Αμερική, πρέπει πρώτα να προμηθευτείς τις πρώτες ύλες και τα εξαρτήματα. Αυτοί οι δασμοί θα χρεοκοπήσουν τους κατασκευαστές πριν τους πολλαπλασιάσουν, επειδή πρέπει να πληρώσουν δασμούς για τα εισαγόμενα εξαρτήματα που συναρμολογούν σε τελικά προϊόντα.
Υπάρχει και χειρότερο.
Βάζουν δασμούς στα μηχανήματα. Έτσι, αν θέλεις να ξεκινήσεις ένα εργοστάσιο στις Ηνωμένες Πολιτείες, όλα τα μηχανήματα που χρειάζεσαι και τα οποία δεν κατασκευάζονται εδώ, είναι πλέον σημαντικά πιο ακριβά. Ίσως έχετε ακούσει ότι υπάρχει μια χρόνια έλλειψη μετασχηματιστών που απαιτούνται για τη μεταφορά ηλεκτρικής ενέργειας στις Ηνωμένες Πολιτείες. Δασμολογήθηκε και αυτό.
Το πράγμα γίνεται ακόμα χειρότερο.
Δεν υπάρχει επιστροφή δασμών για τις εξαγωγές. Στο παρελθόν, ακόμη και στις Ηνωμένες Πολιτείες, εάν εισαγάγατε κάτι και στη συνέχεια το εξαγάγατε, θα σας επιστρεφόταν ο δασμός που πληρώσατε για την εισαγωγή. Αυτό το κατάργησαν οπότε δεν δίνουμε καν κίνητρα για εξαγωγές προς στις χώρες με τις οποίες προσπαθούμε να επιτύχουμε εμπορική ισοτιμία.
Οι δασμοί εφαρμόζονται στο κόστος των εμπορευμάτων. Με τον τρόπο που έχουμε διαμορφώσει αυτούς τους δασμούς, τα εργοστάσια στην Κίνα που εισάγουν στις Ηνωμένες Πολιτείες θα πληρώσουν χαμηλότερους δασμούς από τους Αμερικανούς εισαγωγείς, επειδή το κινεζικό εργοστάσιο θα μπορεί να δηλώσει την αξία των εμπορευμάτων στο κόστος τους, ενώ ο Αμερικανός εισαγωγέας θα πληρώσει το κόστος που τους χρεώνει το εργοστάσιο, το οποίο είναι φυσικά υψηλότερο από το κόστος του εργοστασίου.
Ακόμα χειρότερα.
Με λίγες εξαιρέσεις όπως ο χάλυβας και οι ημιαγωγοί, οι δασμοί εφαρμόστηκαν σε όλα τα προϊόντα, από πράγματα που ρεαλιστικά δεν θα φτιάξουμε ποτέ όπως το υψηλό εργαστήριό μας έως πράγματα που δεν αναπτύσσονται καν στις ηπειρωτικές ΗΠΑ, όπως ο καφές.
Πείτε με τρελό, αλλά αν πρόκειται να κατασκευάσουμε προϊόντα στην Αμερική, θα μπορούσαμε να χρησιμοποιήσουμε έναν πραγματικά φθηνό καφέ, αλλά όχι, του επιβάλλουμε δασμούς! Το εκπαιδευτικό μας παιχνίδι μηχανικής Brain Flakes, επίσης δασμολογήθηκε. Πώς υποτίθεται ότι η επόμενη γενιά θα μπορέσει να οικοδομήσει μια πανίσχυρη μεταποιητική βιομηχανία, εάν δεν έχει τα μέσα για προϊόντα που θα αναπτύξουν τις ικανότητές της στη μηχανική; Είναι σαν στόχος μας να ήταν να κάνουμε την εκπαίδευση και την ανατροφή των παιδιών πιο ακριβή.
Όχι μόνο βάλαμε δασμούς σε πράγματα που θα μας βοηθούσαν να πραγματοποιήσουμε αυτόν τον μετασχηματισμό, αλλά αντίθετα δεν βάλαμε υψηλότερους δασμούς σε πράγματα που μας βλάπτουν, όπως τα επεξεργασμένα τρόφιμα που μας κουράζουν και μας παχαίνουν ή οι πρόδρομες ουσίες[4] της φαιντανύλης που μας σκοτώνουν.
Ο δηλωμένος στόχος πολλών από τους δασμούς μας ήταν να σταματήσουμε την εισαγωγή φαιντανύλης. 2 χιλιοστά του γραμμαρίου φαιντανύλης θα σκοτώσουν έναν ενήλικα. Ένας κόκκος ρυζιού είναι 65 χιλιοστά του γραμμαρίου. Πώς σταματάτε την είσοδο αυτού του υλικού; Είναι βασικά μικροσκοπικό.
Ίσως θα μπορούσαμε να κάνουμε αυτό που έχει κάνει κάθε άλλη χώρα και να επικεντρωθούμε στη ζήτηση, αντί στην προσφορά, ξεκινώντας ιδανικά από το άντρο φαιντανύλης κοντά στο σπίτι μου το οποίο κρατά τα παιδιά μου μέσα στο σπίτι ή στην αυλή μας αντί να παίζουν στη γειτονιά.
Είναι απογοητευτικό να βλέπεις τη μεγάλη χώρα μας να επιδιώκει έναν μη ρεαλιστικό στόχο όπως ο μετασχηματισμός της οικονομίας μας, όταν πρώτα πρέπει να διορθωθούν τόσα πολλά βασικά προβλήματα.
14. Ο Μάικλ Τζόρνταν έπαιζε μπέιζμπολ στα νιάτα του.
Όταν μεταπήδησε από το μπάσκετ στο μπέιζμπολ, από πρωταθλητής MVP έγινε ένας μέτριος παίκτης στις μικρές κατηγορίες. 2 χρόνια αργότερα, επέστρεψε στο μπάσκετ. Και αυτό ακριβώς πρόκειται να συμβεί και σε εμάς.
Σημειώσεις
*Το πλήρες άρθρο δημοσιεύτηκε αρχικά στις 06/04/2025 στο λογαριασμό Χ του Molson Hart με τίτλο “America Underestimates the Difficulty of Bringing Manufacturing Back”
Βρίσκεται στη διεύθυνση … https://x.com/Molson_Hart/status/1908940952908996984
Τη μετάφραση από τα αγγλικά, για λογαριασμό των Αντιγειτονιών, έκανε ο Κ.Καψ.
Η δημοσίευση δεν συνιστά απαραίτητα και συμφωνία με όλες τις απόψεις που διατυπώνονται.
[1] ΣτΜ. “fentanyl tariff” := “δασμός φαιντανύλης” :» Συνδέεται με μέτρα που στοχεύουν στις εισαγωγές που σχετίζονται με τη φαιντανύλη. Η φαιντανύλη είναι συνθετικό οπιοειδές (έως και 50 φορές ισχυρότερο από την ηρωίνη και 100 φορές ισχυρότερο από τη μορφίνη) που συνταγογραφείται συνήθως για τη θεραπεία σοβαρού μετεγχειρητικού και χρόνιου πόνου.
[2] ΣτΜ. “reciprocal tariff” := "αμοιβαίος δασμός" ή “αμοιβαίο δασμολόγιο”:»: Ένας φόρος ή ένας εμπορικός περιορισμός που επιβάλλει μια χώρα σε μια άλλη ως απάντηση σε παρόμοιες ενέργειες που λαμβάνει η χώρα αυτή. Η ιδέα πίσω από τους αμοιβαίους δασμούς είναι η δημιουργία ισορροπίας στο εμπόριο μεταξύ των εθνών. Εάν μια χώρα αυξήσει τους δασμούς σε αγαθά που προέρχονται από μια άλλη, η επηρεαζόμενη χώρα μπορεί να απαντήσει με την επιβολή των δικών της δασμών στις εισαγωγές από την πρώτη χώρα.
[3] ΣτΜ. Η αλυσίδα αξίας περιγράφει το πλήρες φάσμα των δραστηριοτήτων που απαιτούνται για να φθάσει ένα προϊόν ή μια υπηρεσία από τη σύλληψη, μέσω των διαφόρων φάσεων της παραγωγής (που περιλαμβάνει ένα συνδυασμό φυσικής μετατροπής και την εισροή διαφόρων υπηρεσιών του παραγωγού), στην παράδοση στους τελικούς καταναλωτές και την τελική διάθεση μετά τη χρήση.
[4] ΣτΜ. Οι χημικές ουσίες που απαιτούνται για την παρασκευή της φαιντανύλης.


Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου
Ότι δεν φέρει υπογραφή ή δεν παραπέμπει σε κάποιο σύνδεσμο αποτελεί άποψη του διαχειριστή που το ανέβασε.
Δημοσιεύουμε κείμενα οργανώσεων, σχημάτων, συλλογικοτήτων, άρθρα επώνυμα που στέλνουν φίλοι, συναγωνιστές και σύντροφοι με τα οποία δεν είναι απαραίτητο να συμφωνεί ούτε το blog. Στόχος μας είναι η προβολή αγώνων, κινήσεων, δράσεων και απόψεων που θεωρούμε ότι μπορεί να προάγουν τις αντιστάσεις και τους αγώνες του λαού ή βοηθάνε στο διάλογο για την υπόθεση του λαϊκού κινήματος και της αριστεράς, ιδιαίτερα του κομμουνιστικού κινήματος. Και αυτό χωρίς να κρύβουμε ποιοι είμαστε παριστάνοντας τους αντικειμενικούς και ανεξάρτητους.
Παρά την αρχική μας επιλογή, για ελεύθερα σχόλια ώστε να διευκολύνονται οι συζητήσεις αναγκαστήκαμε να βάλουμε τον έλεγχο γιατί έχουν αυξηθεί από τη μια τα spam και από την άλλη αυτοί που άλλη δουλειά δεν έχουν από το να περιφέρονται και να βρίζουν ασύστολα. Θα προσπαθούμε να τα δημοσιεύουμε όσο το δυνατόν γρηγορότερα.
Αν κάποιος γράψει σχόλιο και δεν το δει μετά από κάποιο εύλογο διάστημα μπορεί να επικοινωνήσει μαζί μας στο e-mail: antigeitonies@gmail.com
Τέλος όταν πρόκειται για κείμενα άλλων συλλογικοτήτων πέραν από αυτές που στηρίζουμε ή συμμετέχουμε οι όποιες απαντήσεις σε σχόλια είναι στην ευθύνη αυτών των συλλογικοτήτων, αν και εφόσον θελήσουν να απαντήσουν.