Ο μύθος του τουρκικού οικονομικού θαύματος

Ένα ενδιαφέρον άρθρο για το λεγόμενο θαύμα της τουρκικής οικονομίας από το ιστολόγιο Κουπέπκια ατάκτως τυλιγμένα

Ακούω συνεχώς να παρουσιάζεται η Τουρκία ως παράδειγμα προς μίμηση. Αυτό που λέγεται είναι, με λίγα λόγια, ότι η Τουρκία, μια χώρα με πολλά οικονομικά προβλήματα στο παρελθόν και μια μεγάλη οικονομική κρίση (και υποτίμηση του νομίσματός της) το 2001, έχει σήμερα μια γρήγορα αναπτύσσομενη οικονομία, χάρη σε ιδιωτικές επιχειρήσεις που παράγουν για τη διεθνή αγορά. Με ποιο κόστος και ποιο όφελος για την τουρκική κοινωνία, όμως; Αναφέρω εντελώς ενδεικτικά και σχηματικά ορισμένα στοιχεία.

Λίγη Ιστορία

Η ιδιωτική τουρκική επιχειρηματική δραστηριότητα έχει στο μεγαλύτερο βαθμό της στηριχτεί στις προνομιακές σχέσεις που οι μεγάλοι επιχειρηματικοί όμιλοι ανέπτυξαν με παράγοντες του κράτους (βλ. κυρίως: Ayşe Buğra, State and Business in Modern Turkey: a Comparative Study). Αυτό δεν είναι κάτι το καινοφανές, τη στιγμή μάλισταν που είναι γνωστό ότι κι η ίδια η «ελεύθερη» αγορά δεν φτιάχτηκε ούτε «φυσικά» ούτε «ελεύθερα», αλλά με πολύ συγκεκριμένες πολιτικές (βλ. Karl Polanyi, The Great Transformation).

Τα σημαντικότερα και πιο ριζοσπαστικά μέτρα προς τη φιλελευθεροποίηση της τουρκικής οικονομίας ελήφθησαν το 1980, με τις περιώνυμες «αποφάσεις της 24^ης Ιανουαρίου», έργο του Τουργκούτ Οζάλ ο οποίος μόλις είχε διοριστεί απ’την κυβέρνηση του Σουλεϊμάν Ντεμιρέλ γενικός γραμματέας του Υπουργείου Οικονομίας. Είναι κοινώς αποδεκτό στη βιβλιογραφία ότι ένας απ’τους λόγους που οδήγησαν στο στρατιωτικό πραξικόπημα της 12^ης Σεπτεμβρίου 1980 ήταν κι η ανάγκη να εφαρμοστούν οι «αποφάσεις της 24^ης Ιανουαρίου» χωρίς αντιδράσεις: το δικαίωμα στην απεργία, τα συνδικάτα κι οποιαδήποτε μορφή συλλογικής δράσης περιορίστηκαν απ’τη στυγνή δικτατορία που εγκαθιδρύθηκε.

Παρά τη φιλελευθεροποίηση, ήδη απ’το 1980, της τουρκικής οικονομίας, τα προβλήματα συνεχίστηκαν. Η πιο πρόσφατη μεγάλη οικονομική κρίση ήταν αυτή του Φεβρουαρίου του 2001, η οποία ακολουθήθηκε από υποτίμηση της τουρκικής λίρας και προσφυγή στο ΔΝΤ.

Το τουρκικό θαύμα;

Τα τελευταία χρόνια η τουρκική οικονομία παρουσιάζει όντως υψηλό ρυθμό ανάπτυξης. Σίγουρα και για τους Τούρκους πολίτες τα πράγματα είναι καλύτερα απ’ό,τι ήταν το 2001. Πόσο καλύτερα όμως; Πόσο καλά, για την ακρίβεια; Η ανεργία είναι υψηλή και το ποσοστό των ανασφάλιστων εργαζόμενων ιδιαίτερα υψηλό. Η τουρκική κοινωνία πλήττεται από σοβαρότατες ανισότητες και φτώχεια που ένα ελλιπέστατο κράτος πρόνοιας όχι μόνο είναι εκ των πραγμάτων ανίκανο να ανακουφίσει αλλά στην ουσία δεν θέτει ούτε καν ως στόχο του να αντιμετωπίσει, επαφιόμενο στην παραδοσιακή οικογενειακή αλληλεγγύη ή στην ιδιωτική φιλανθρωπία (βλ. μελέτες των Çağlar και Buğra για λογαριασμό του Προγράμματος Ανάπτυξης του ΟΗΕ, κυρίως Ayşe Buğra and Çağlar Keyder, Poverty and Social Policy in Contemporary Turkey).

Ο κατώτατος μισθός για το δεύτερο εξάμηνο του 2010 είναι: για τους άνω των 16 ετών 544,44 τουρκικές λίρες (περίπου 250-260 ευρώ), για τους κάτω των 16 ετών 463,90 λίρες (περίπου 230 ευρώ). Αυτά που δίνω είναι τα καθαρά νούμερα, όχι οι μικτές αποδοχές.

Επίσης, θεσμοθετείται και πάλι απ’την κυβέρνηση Ερντογάν, με στόχο τη μείωση της ανεργίας, ο «τοπικός κατώτατος μισθός». Αυτό σημαίνει ότι σε ορισμένες περιφέρειες της Τουρκίας (26 έχουν επιλεγεί – νομίζω ότι πρόκειται για νομούς, το οποίο μας κάνει 26 απ’τους συνολικά 81 νομούς της χώρας) θα ορίζεται κατά περίπτωση ο κατώτατος μισθός που θα μπορεί να είναι «ανώτερος ή κατώτερος» απ’τον εθνικό κατώτερο μισθό. Το ενδιαφέρον είναι ότι κάτι παρόμοιο γινόταν μεταξύ των ετών 1969 και 1973 (με τη διαφορά ότι τότε τους διαφορετικούς κατώτατους μισθούς θεσμοθετούσε η ίδια, κεντρική επιτροπή, ενώ τώρα οι επιτροπές θα συστήνονται τοπικά). Μετά όμως από προσφυγή του Τουρκικού Εργατικού Κόμματος (Türkiye İşçi Partisi – TİP) στο Συνταγματικό Δικαστήριο, το μέτρο αυτό είχε καταργηθεί.

Σύμφωνα με την Τουρκική Στατιστική Υπηρεσία, τον Απρίλιο του 2009 το ποσοστό της ανασφάλιστης εργασίας στην Τουρκία ανερχόταν στο 42,7%. Τον Απρίλιο του 2010, το ποσοστό αυτό έφτασε το 43,3%. Μέσα σ’αυτό το διάστημα υπήρξε και αύξηση της απασχόλησης: δημιουργήθηκαν 1.803.000 θέσεις εργασίας, απ’αυτές όμως οι 905.000, δηλαδή περίπου το 50% ήταν χωρίς ασφάλιση.

Στην εργασία των Buğra και Keyder (προσβάσιμη εδώ) υπάρχουν πολλά ενδιαφέροντα στοιχεία για τη φτώχεια και το κοινωνικό κράτος στην Τουρκία. Δείτε, για παράδειγμα, σ. 22-23 σχετικά με τους όρους εργασίας (αδήλωτη εργασία, εργασία με ελαστικά ωράρια ή και από το σπίτι σε συνθήκες που θυμίζουν 18^ο – 19^ο αιώνα κλπ.) και σ. 28-33 σχετικά με το πώς οι λειτουργίες του κράτους πρόνοιας αφήνονται συνήθως στις παραδοσιακές οικογενειακές δομές και στη φιλανθρωπία. Μόνο στο τέλος της εργασίας τους οι συγγραφείς αφήνουν να διαφανεί η ελπίδα ότι το κράτος πρόνοιας αρχίζει να γίνει αντιληπτό ως μέσο ένταξης, ως δικαίωμα των πολιτών (και όχι ως φιλανθρωπία). Δείγμα αυτού θεωρούν την κίνηση της κυβέρνησης Ερντογάν να μοιράσει δωρεάν τα σχολικά βιβλία στους μαθητές της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης (σ.36).

Η Τουρκία είναι όντως μπροστά – αλλά πού μπροστά;

Η Τουρκία βρίσκεται όντως μπροστά. Το κοινωνικό της κράτος υπήρξε πάντα υποτυπώδες, κι έτσι κατά κάποιο παρέκαμψε αυτή τη μεταπολεμική φάση που στη Δυτική Ευρώπη συνοδεύτηκε από τη θεσμοθέτηση ενός πολύ ισχυρού κοινωνικού κράτους και στην Ελλάδα από μια πιο περιορισμένη εφαρμογή του κοινωνικού κράτους κι από την άμβλυνση των ανισοτήτων χάρη στον «εκδημοκρατισμό» του πελατειακού κράτους επί ΠΑΣΟΚ. Με τη βίαιη φιλελευθεροποίηση της οικονομίας από το 1980 και μετά (είναι αλήθεια ότι παλιότερα το κράτος έπαιζε πολύ σημαντικότερο ρόλο στην τουρκική οικονομία, με κρατικές επιχειρήσεις, μονοπώλια κλπ.), η Τουρκία πέρασε σε μια φάση στην οποία ναι μεν υπάρχει ανάπτυξη (κι αυτό βέβαια είναι κάτι σχετικό), καθώς η φτηνή εργασία και άλλα προνόμια που αναγνωρίζει το κράτος στις επιχειρήσεις επιτρέπει τη φτηνή παραγωγή, αλλά οι ανισότητες σε καμία περίπτωση δεν αμβλύνονται. Πρόκειται για μια διαδικασία που επιτείνεται σήμερα, π.χ. με την εφαρμογή του «τοπικού κατώτατου μισθού».

Άρα, πού μπροστά βρίσκεται η Τουρκία; Η τουρκική κοινωνία στο σύνολό της δεν έχει επωφεληθεί επί της ουσίας από την (όποια) ανάπτυξη των τελευταίων ετών. Η Τουρκία είναι μπροστά στην επισφάλεια. (Επίσης, όπως εγώ πρωτοάκουσα απ'την Ayşe Buğra αλλά γράφει πολύ καλά κι ο Techie Chan, η ανάπτυξη, σ'όλο τον κόσμο, έτσι κι αλλιώς έχει βαρέσει τοίχο. Άρα, για πόσο ακόμα θα μπορέσει να συνεχίζεται η τουρκική ανάπτυξη, και με ποιο κόστος για την τουρκική κοινωνία;) Όποιος μας τη φέρνει ως παράδειγμα θέλει κάτι πολύ συγκεκριμένο για την οικονομία και την κοινωνία της Ελλάδας, κάτι που εμείς έχουμε κάθε δικαίωμα (για να μην πω καθήκον) να απορρίπτουμε.