Για δεκαετίες, οι Γενικές Εξετάσεις Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, γνωστές ως «Tawjihi», αποτελούσαν ένα από τα σημαντικότερα ορόσημα στη ζωή των νέων της Γάζας. Σήμερα, όμως, για τρίτη συνεχόμενη χρονιά, οι μαθητές δίνουν τις εξετάσεις τους χωρίς αίθουσες διδασκαλίας, χωρίς αξιόπιστη ηλεκτροδότηση και με ελάχιστη, συχνά ανεπαρκή, πρόσβαση σε τρόφιμα.
Tareq S. Hajjaj, 26 Ιουνίου 2026
Η Σουμάγια Αμπντέλ Ραχμάν (Sumaya Abdel Rahman) ολοκλήρωσε τις Γενικές Εξετάσεις Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης έναν χρόνο πριν από τη γενοκτονία· η μικρότερη αδελφή της, η Ντίμα (Dima), ξεκίνησε τις δικές της εξετάσεις στις 20 Ιουνίου φέτος. Ανάμεσα στις δύο αδελφές, που μοιράζονται μια σκηνή στην πόλη της Γάζας, το χάσμα δεν θα μπορούσε να είναι μεγαλύτερο: η μία πέρασε αυτό το καθοριστικό ορόσημο σε έναν κόσμο που διατηρούσε ακόμη κάποια επίφαση κανονικότητας, ενώ η άλλη καλείται να το διανύσει εν μέσω συνεχιζόμενων ελλείψεων τροφίμων και ενός ασφυκτικού αποκλεισμού.
Οι αναμνήσεις της Σουμάγια από τη χρονιά που έδωσε τις εξετάσεις της φαντάζουν σήμερα μακρινές. Η ζωή υπό πολιορκία δεν ήταν ούτε τότε εύκολη· εξακολουθούσε, όμως, να είναι προτιμότερη από το να «ζει κανείς σε μια σκηνή και να έρχεται αντιμέτωπος με την πείνα και τον λιμό».
«Το να βλέπω την αδελφή μου, τη Ντίμα, να προετοιμάζεται για τις εξετάσεις με γεμίζει θλίψη», είπε η Σουμάγια. Θυμάται ότι η μητέρα τους συνήθιζε να τους ετοιμάζει ειδικά τρόφιμα — μέλι, ξηρούς καρπούς, φρούτα και φαγητά που θεωρούνταν ότι ενισχύουν τη συγκέντρωση και τη μνήμη. «Σήμερα, η Ντίμα συχνά διαβάζει πεινασμένη και πήγε να δώσει το πρώτο της μάθημα επίσης χωρίς να έχει φάει».
Οι Γενικές Εξετάσεις Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, γνωστές στην Παλαιστίνη και την Ιορδανία ως «Tawjihi», διεξάγονται στη Γάζα διαδικτυακά για τρίτη συνεχόμενη σχολική χρονιά, καθώς το εκπαιδευτικό σύστημα στη Λωρίδα της Γάζας έχει σχεδόν ολοκληρωτικά καταρρεύσει. Δεν υπάρχουν πλέον οι παραδοσιακές σχολικές αίθουσες και τα θρανία, ούτε φύλλα απαντήσεων ή φυλλάδια εξετάσεων. Αντίθετα, οι μαθητές συγκεντρώνονται σε καφέ και σε άλλους χώρους όπου υπάρχει πρόσβαση σε ηλεκτρικό ρεύμα και στο διαδίκτυο, καθισμένοι ο ένας δίπλα στον άλλο, καθώς δίνουν τις εξετάσεις τους.
«Μελετάω στην άμμο» Η Ντίμα δεν διαθέτει ένα ήσυχο δωμάτιο για να διαβάσει. Έχει μόνο ένα στρώμα στο έδαφος, μέσα σε μια σκηνή στην πόλη της Γάζας, χωρίς προσωπικό χώρο και χωρίς κάπου να φυλάξει τα σχολικά της βιβλία, τα στυλό ή τα σχολικά της είδη. Την ίδια σκηνή μοιράζεται με αρκετά μικρότερα αδέλφια της.
Πριν από τη γενοκτονία, οι εξετάσεις Tawjihi ήταν άρρηκτα συνδεδεμένες με την ιδιαίτερη ατμόσφαιρα που δημιουργούσαν οι οικογένειες γύρω από αυτές. Καθ' όλη τη διάρκεια της σχολικής χρονιάς, οι μαθητές περιβάλλονταν από φροντίδα και ενθάρρυνση και, όταν έφτανε η περίοδος των εξετάσεων, εξετάζονταν σε άγνωστα σχολικά κτίρια υπό αυστηρή επιτήρηση. Τα θέματα των εξετάσεων έφταναν σφραγισμένα από το Υπουργείο Παιδείας, ενώ, σε ορισμένες περιπτώσεις, φυλάσσονταν ακόμη και από την αστυνομία μέχρι λίγα λεπτά πριν από την έναρξη της εξέτασης· παράλληλα, στελέχη του υπουργείου επιθεωρούσαν τις αίθουσες εξετάσεων.
Για δεκαετίες, οι εξετάσεις Tawjihi αποτελούσαν ένα από τα σημαντικότερα ορόσημα της κοινωνικής ζωής στη Γάζα, συνοδευόμενες από τελετουργίες, προσδοκίες και προετοιμασίες που δεν έμοιαζαν με τίποτε άλλο στα δώδεκα προηγούμενα χρόνια της σχολικής φοίτησης. Τα αποτελέσματα ανακοινώνονταν από τους τοπικούς ραδιοφωνικούς σταθμούς, δημοσιεύονταν στις εφημερίδες και αναρτώνταν σε διαδικτυακές πλατφόρμες, ενώ η τελική βαθμολογία κάθε μαθητή καθόριζε σε μεγάλο βαθμό το ακαδημαϊκό του μέλλον και τις πανεπιστημιακές σχολές στις οποίες μπορούσε να εισαχθεί.
Γι' αυτόν τον λόγο, οι υποψήφιοι απολάμβαναν ιδιαίτερη μεταχείριση στο οικογενειακό τους περιβάλλον. Το καθιστικό ή το δωμάτιο υποδοχής του σπιτιού παραχωρούνταν αποκλειστικά σε αυτούς, μαζί με κάθε δυνατή διευκόλυνση και τη συνεχή στήριξη της οικογένειας. Οι μητέρες τους ετοίμαζαν ειδικά γεύματα και όλα τα μέλη της οικογένειας βρίσκονταν δίπλα τους, πρόθυμα να προσφέρουν κάθε βοήθεια που χρειάζονταν.
Με λίγα λόγια, τίποτε δεν θυμίζει το παρελθόν. Μια κανονική καρέκλα, ένα γραφείο ή τραπέζι, μια λάμπα για διάβασμα — πόσο μάλλον ένα ολόκληρο δωμάτιο — αποτελούν πλέον πολυτέλειες απρόσιτες για τις οικογένειες που ζουν σε σκηνές.
Τα προηγούμενα χρόνια, η οικογένεια της Σουμάγια έκανε ό,τι ήταν δυνατόν για να της εξασφαλίσει άνεση και υποστήριξη κατά τη διάρκεια των εξετάσεων Tawjihi. Για την αδελφή της, τη Ντίμα, όμως, το ίδιο αυτό καθοριστικό ακαδημαϊκό ορόσημο εκτυλίσσεται υπό εντελώς διαφορετικές συνθήκες.
«Δεν έχω ούτε μια καρέκλα για να καθίσω και να διαβάσω», είπε η Ντίμα. «Περνώ όλο τον χρόνο μου πάνω στο ίδιο στρώμα όπου κοιμάμαι. Είναι απλωμένο κατευθείαν πάνω στην άμμο. Εκεί κάθομαι ατέλειωτες ώρες μέσα στη μέρα ή τη νύχτα, όποτε υπάρχει φως, όσο αμυδρό κι αν είναι, και συνεχίζω να διαβάζω».
Όταν η αδελφή της προετοιμαζόταν για τις εξετάσεις της, ο πατέρας τους είχε αυτοσχεδιάσει ένα σύστημα φωτισμού που λειτουργούσε με μπαταρία, ώστε να μπορεί να διαβάζει μέχρι αργά τη νύχτα. «Αυτό πλέον δεν είναι δυνατό», είπε η Ντίμα. «Αν η οικογένειά μου μπορούσε να μου το προσφέρει, δεν θα δίσταζε ούτε στιγμή. Οι συνθήκες είναι απλώς διαφορετικές. Κι όμως, οι προσδοκίες που υπάρχουν για μένα παραμένουν ακριβώς οι ίδιες όπως και παλιά: να διακριθώ και να πετύχω υψηλές βαθμολογίες».
«Διαβάζω πάνω στην άμμο», είπε. «Διαβάζω πεινασμένη. Διαβάζω όρθια. Διαβάζω μέσα στον θόρυβο που κάνουν τα μικρότερα αδέλφια μου, τα οποία δεν μπορώ να τους ζητήσω να κάνουν ησυχία, γιατί όλοι μας ζούμε μέσα σε μια μικρή σκηνή».
Ένα μήνυμα επιμονής και αντοχής Σύμφωνα με το Κυβερνητικό Γραφείο Ενημέρωσης της Γάζας, το 95% των σχολείων στη Γάζα υπέστη ζημιές κατά τη διάρκεια των δύο ετών αδιάκοπων ισραηλινών βομβαρδισμών. Πάνω από το 90% χρειάζεται εκτεταμένες εργασίες αποκατάστασης και ανασυγκρότησης, ενώ 668 σχολεία επλήγησαν άμεσα από βομβαρδισμούς. Ως αποτέλεσμα, σχεδόν καμία από τις εκπαιδευτικές υποδομές της Γάζας δεν έχει παραμείνει ανέπαφη.
Παρ' όλα αυτά, οι Παλαιστίνιοι εξακολουθούν να επιμένουν στη διεξαγωγή των εξετάσεων. Ο δρ Ιμπραχίμ Ραμαντάν (Dr. Ibrahim Ramadan), διευθυντής της Διεύθυνσης Εκπαίδευσης του Χαν Γιούνις (Khan Younis Directorate of Education), αναφέρει ότι περίπου 35.000 μαθητές συμμετέχουν στις εξετάσεις εντός της Γάζας, ενώ άλλοι 2.000 μαθητές από τη Γάζα τις δίνουν στο εξωτερικό, επί συνόλου περίπου 89.000 υποψηφίων σε ολόκληρη την Παλαιστίνη.
«Ο παλαιστινιακός λαός πιστεύει στην εκπαίδευση και υπερασπίζεται το δικαίωμά του σε αυτήν, γιατί η εκπαίδευση είναι ζήτημα ζωής και επιβίωσης», δήλωσε στο Mondoweiss. «Η κατοχή μπορεί να καταστρέφει κτίρια και θεσμούς, αλλά δεν μπορεί να καταστρέψει τη θέληση για μάθηση. Τα πανεπιστήμια μπορεί να καίγονται και τα σχολεία να γκρεμίζονται, όμως το δικαίωμα των Παλαιστινίων να χτίζουν το μέλλον τους μέσα από την εκπαίδευση δεν μπορεί να εξαλειφθεί».
Το Υπουργείο Παιδείας έχει προσαρμοστεί, επεκτείνοντας τις ηλεκτρονικές εξετάσεις μέσω της πλατφόρμας Wise School, μιας εφαρμογής που οι μαθητές κατεβάζουν στα κινητά τους τηλέφωνα και στην οποία συνδέονται με τον αριθμό που τους χορηγεί το Υπουργείο για να ξεκινήσουν τις εξετάσεις τους.
Ωστόσο, όταν μιλά κανείς με τους μαθητές, οι συζητήσεις τους περιστρέφονται λιγότερο γύρω από τις εξετάσεις και περισσότερο γύρω από τις καθημερινές δυσκολίες.
Η Ρόλα Τουμπαΐσι (Rola Tubaisi), μαθήτρια από το Χαν Γιούνις, πήγε σε ένα καφέ για να δώσει τις εξετάσεις της, επειδή εκεί υπήρχε ηλεκτρικό ρεύμα και πρόσβαση στο διαδίκτυο. Πέρασε ολόκληρη τη σχολική χρονιά μέσα σε απώλεια, σκοτάδι και εκτοπισμό, αλλά παρέμεινε αποφασισμένη να συνεχίσει.
Όπως πολλοί μαθητές, η Τουμπαΐσι εξαρτάται από τέτοιους χώρους, καθώς η Γάζα δεν διαθέτει σταθερή παροχή ηλεκτρικού ρεύματος από την έναρξη της γενοκτονίας τον Οκτώβριο του 2023. Τα λίγα σημεία που εξακολουθούν να έχουν ηλεκτρικό ρεύμα λειτουργούν κυρίως με ηλιακή ενέργεια. Η πρόσβαση στο διαδίκτυο, η φόρτιση τηλεφώνων και οι βασικές ηλεκτρικές υπηρεσίες συχνά παρέχονται έναντι πληρωμής. Το μεγαλύτερο μέρος του εκπαιδευτικού υλικού είναι πλέον αποκλειστικά ψηφιακό, γεγονός που αναγκάζει τους μαθητές να βασίζονται σε κινητά τηλέφωνα ή φορητούς υπολογιστές που χρειάζονται τακτική φόρτιση. Μερικοί μαθητές δεν έχουν καν αυτές τις συσκευές.
«Δυσκολευόμαστε ακόμα και να βρούμε φως από έναν φακό», είπε η Τουμπαΐσι. «Το να έχεις ένα φορτισμένο κινητό ή ακόμη και πρόσβαση σε έναν υπολογιστή είναι μια ακόμη πρόκληση. Η ζωή στη σκηνή αφαιρεί την ιδιωτικότητα, την ησυχία και ένα κατάλληλο περιβάλλον μελέτης. Δεν υπάρχουν γραφεία, ούτε οργανωμένες βιβλιοθήκες, ούτε πραγματική σιωπή. Κάθε σκηνή είναι δίπλα στην άλλη και ο θόρυβος δεν σταματά ποτέ».
Στη Δυτική Όχθη και στη Γάζα, οι εξετάσεις Tawjihi ξεκινούν συνήθως στα μέσα Ιουνίου, με τα αποτελέσματα να ανακοινώνονται στα τέλη Ιουλίου. Πριν από τον πόλεμο, η ημέρα της ανακοίνωσης των αποτελεσμάτων μετέτρεπε τη Γάζα σε μια εικόνα γιορτής. Πυροτεχνήματα φώτιζαν τον ουρανό, ριπές χαρμόσυνων πυροβολισμών αντηχούσαν στους δρόμους, γλυκίσματα μοιράζονταν, ενώ οι οικογένειες διοργάνωναν συγκεντρώσεις. Ίσως το πιο χαρακτηριστικό στοιχείο ήταν οι ιαχές χαράς που πλημμύριζαν τις γειτονιές, ήχοι που συνήθως συνδέονται με γάμους.
Όμως, όταν ο θάνατος σε περιτριγυρίζει σε κάθε γωνιά, η συζήτηση για τέτοιες γιορτές μοιάζει σχεδόν σαν ξένη γλώσσα, είπε η Σουτζούντ Αντάν (Sujood Adnan), μαθήτρια που ζει σε καταυλισμό εκτοπισμένων στην περιοχή αλ-Μαουάσι του Χαν Γιούνις. «Πώς μπορεί κανείς να νιώθει ασφάλεια για να διαβάσει ή να σκεφτεί το μέλλον, όταν ο θάνατος είναι πάντα πιθανός;» αναρωτήθηκε. «Βλήματα πέφτουν κοντά στις σκηνές. Τη νύχτα ακούγονται ουρλιαχτά. Αντιμετωπίζουμε πείνα, φόβο, εκτοπισμό και θάνατο. Διαβάζουμε υπό κακό φωτισμό και έχουμε περάσει αμέτρητες δυσκολίες, αλλά συνεχίζουμε».
Επέμεινε ότι ούτε ο πόλεμος ούτε οι δυσκολίες θα σταματήσουν τους μαθητές από το να κυνηγήσουν τις φιλοδοξίες τους. «Επιδιώκουμε την επιτυχία σε οποιοδήποτε περιβάλλον και κάτω από οποιεσδήποτε συνθήκες», είπε. «Κανένα εμπόδιο δεν θα σταματήσει τα όνειρά μας ή την προσπάθειά μας να βοηθήσουμε τον εαυτό μας και την κοινωνία μας. Θέλουμε να χτίσουμε την πατρίδα μας και να ζήσουμε με ελευθερία και ειρήνη. Παρά τα όσα γίνονται για να μας εμποδίσουν να το πετύχουμε αυτό, θα συνεχίσουμε».
Σημειώσεις
*Το άρθρο δημοσιεύτηκε στις 26 Ιουνίου 2026 στο Mondoweiss. Βρίσκεται στη διεύθυνση … https://mondoweiss.net/2026/06/studying-for-high-school-finals-in-gaza-without-electricity-adequate-food-or-a-home/
Συγγραφέας του άρθρου είναι ο Ταρέκ Σ. Χατζάτζ (Tareq S. Hajjaj) ο οποίος είναι ανταποκριτής στη Γάζα για το Mondoweiss και μέλος της Ένωσης Παλαιστινίων Συγγραφέων.
Τη μετάφραση (με τη βοήθεια Τ.Ν.) από τα αγγλικά, για λογαριασμό των Αντιγειτονιών, έκανε ο Κ.Καψ.
Τονίζουμε ότι η δημοσίευση του άρθρου γίνεται για πληροφοριακούς λόγους και δεν συνιστά απαραίτητα συμφωνία με τις θέσεις και τον τρόπο που αυτές διατυπώνονται.
