 |
| Ο υπουργός Ενέργειας των ΗΠΑ Κρις Ράιτ, η προσωρινή πρόεδρος της Βενεζουέλας Ντέλσι Ροντρίγκεζ και η επιτετραμμένη των ΗΠΑ στη Βενεζουέλα Λάουρα Ντόγκου επισκέπτονται εγκαταστάσεις παραγωγής πετρελαίου στο Ματουρίν, στην πολιτεία Μονάγας, στη Βενεζουέλα, στις 12 Φεβρουαρίου 2026 |
Του Κ. Καψ., 14 Ιουλίου 2026
Η φυσική καταστροφή ως δοκιμασία της οικονομικής κυριαρχίας
Οι μεγάλες φυσικές καταστροφές έχουν μια ιδιότητα που συχνά παραβλέπεται. Δεν ανατρέπουν μόνο τη γεωμορφολογία ενός τόπου· αποκαλύπτουν και το πλέγμα των σχέσεων ισχύος και εξάρτησης μέσα στο οποίο αυτός ο τόπος ήταν ήδη ενταγμένος. Ένας ισχυρός σεισμός έχει νεκρούς, ισοπεδώνει κτίρια, καταστρέφει υποδομές και διακόπτει την καθημερινή ζωή. Ταυτόχρονα, όμως, καθιστά ορατές σχέσεις που σε περιόδους κανονικότητας παραμένουν σχεδόν αόρατες.
Όταν ένα κράτος βρίσκεται αντιμέτωπο με μια καταστροφή τέτοιου μεγέθους, το πρώτο ερώτημα είναι το πώς θα σωθούν ανθρώπινες ζωές; Αμέσως μετά, όμως, ακολουθεί μια δεύτερη κατηγορία ερωτημάτων, εξίσου καθοριστική για το μέλλον της κοινωνίας. Από πού θα προέλθουν τα χρήματα για την ανοικοδόμηση; Ποιος θα χρηματοδοτήσει την αποκατάσταση των υποδομών; Ποιος θα διαχειριστεί τα έσοδα από τις πλουτοπαραγωγικές πηγές; Ποιος θα αποφασίσει ποιες περιοχές θα ανοικοδομηθούν πρώτες και με ποιους όρους;
Τα ερωτήματα αυτά δεν είναι αποκλειστικά οικονομικά ούτε αφορούν μόνο τη δημόσια διοίκηση. Αφορούν την ίδια την έννοια της κυριαρχίας. Διότι ένα κράτος μπορεί να διαθέτει πλουτοπαραγωγικές πηγές, διεθνή αναγνώριση και θεσμούς, αλλά να μην μπορεί να χρησιμοποιήσει άμεσα τους ίδιους του τους πόρους όταν τους χρειάζεται περισσότερο. Η πραγματική δοκιμασία της κρατικής κυριαρχίας δεν βρίσκεται στις περιόδους σταθερότητας· βρίσκεται στις στιγμές της μεγάλης κρίσης.
Είναι χαρακτηριστικό ότι η δημόσια συζήτηση για τη Βενεζουέλα επικεντρώνεται συνήθως είτε στην εσωτερική πολιτική κρίση είτε στις ιμπεριαλιστικές επεμβάσεις. Πολύ λιγότερο συζητείται, ωστόσο, ένα βαθύτερο ερώτημα, δηλαδή ποιος ελέγχει στην πράξη τις οικονομικές ροές που προκύπτουν από τις πλουτοπαραγωγικές πηγές της χώρας, ποιος αποφασίζει για τη διάθεσή τους και μέσα από ποιους θεσμούς ασκείται αυτή η εξουσία.
Αυτό ακριβώς είναι το σημείο στο οποίο αποκτά ιδιαίτερη σημασία ένα άρθρο που δημοσιεύθηκε σχεδόν τρεις εβδομάδες πριν από τον καταστροφικό σεισμό της Βενεζουέλας. Στο άρθρο της με τίτλο The U.S. Took Over Venezuela's Oil Industry. Where Has All the Money Gone?[1], η Roxanna Vigil —πρώην ανώτερη αξιωματούχος του αμερικανικού Υπουργείου Οικονομικών και του Συμβουλίου Εθνικής Ασφάλειας και σήμερα ερευνήτρια στο Council on Foreign Relations[2]— δεν επιχειρεί να αναλύσει φυσικές καταστροφές ούτε να προβλέψει μελλοντικές εξελίξεις. Αντικείμενό της είναι η διαχείριση των στρατηγικών φυσικών πόρων της Βενεζουέλας, η λειτουργία των οικονομικών κυρώσεων και η σχέση τους με τη στρατηγική των Ηνωμένων Πολιτειών απέναντι στη χώρα.
Το γεγονός ότι το άρθρο προηγήθηκε του σεισμού έχει ιδιαίτερη σημασία. Μπορεί να διαβαστεί ως ένα πολύτιμο τεκμήριο για το θεσμικό και οικονομικό περιβάλλον μέσα στο οποίο η Βενεζουέλα θα κληθεί αργότερα να αντιμετωπίσει μια ανθρωπιστική κρίση.
Αυτό ακριβώς αποτελεί και την αφετηρία της παρούσας προσπάθειας. Δεν θα επιχειρήσει να εξετάσει αν οι προτάσεις της Roxanna Vigil είναι πολιτικά ορθές ή εσφαλμένες. Αντίθετα, θα χρησιμοποιήσει το άρθρο της ως πρωτογενή πηγή, προκειμένου να διερευνήσει ένα ευρύτερο ερώτημα. Τι σημαίνει οικονομική κυριαρχία όταν η πρόσβαση ενός κράτους στους στρατηγικούς του πόρους, στα διεθνή αποθεματικά του και στους χρηματοπιστωτικούς μηχανισμούς που θα μπορούσαν να χρηματοδοτήσουν την ανοικοδόμησή του εξαρτάται, σε σημαντικό βαθμό, από αποφάσεις που λαμβάνονται εκτός της επικράτειάς του;
Η απάντηση στο ερώτημα αυτό δεν αφορά μόνο τη Βενεζουέλα. Αφορά συνολικότερα τον τρόπο με τον οποίο μετασχηματίζεται η έννοια της ισχύος στον 21ο αιώνα. Αν κατά τον 20ό αιώνα η ισχύς συνδεόταν πρωτίστως με τον έλεγχο του εδάφους και τη στρατιωτική υπεροχή, σήμερα εκφράζεται ολοένα και περισσότερο και με τη δυνατότητα ελέγχου των χρηματοπιστωτικών ροών, των διεθνών συστημάτων πληρωμών, των στρατηγικών πρώτων υλών και των θεσμών που καθορίζουν την πρόσβαση των κρατών στους οικονομικούς πόρους τους. Υπό αυτή την έννοια, ένας σεισμός δεν δημιουργεί τις σχέσεις ισχύος και εξάρτησης. Απλώς τις φέρνει στο φως, όταν η ανάγκη για πόρους καθιστά εμφανή τα όρια και τις δυνατότητες της πραγματικής οικονομικής κυριαρχίας.
Η οικονομική ισχύς μέσα από το πρίσμα της αμερικανικής ανάλυσης πολιτικής
Για να γίνει κατανοητή η σημασία του άρθρου της Roxanna Vigil, είναι απαραίτητο να διευκρινιστεί εξαρχής τι ακριβώς επιχειρεί να κάνει η συγγραφέας. Το κείμενό της δεν αποτελεί δημοσιογραφική έρευνα με στόχο την αποκάλυψη κάποιου σκανδάλου, ούτε πολιτική καταγγελία εναντίον των Ηνωμένων Πολιτειών. Πρόκειται για ένα χαρακτηριστικό κείμενο ανάλυσης πολιτικής της αμερικανικής σχολής, γραμμένο από μια πρώην ανώτερη αξιωματούχο του Υπουργείου Οικονομικών και του Συμβουλίου Εθνικής Ασφάλειας των ΗΠΑ, η οποία γνωρίζει εκ των έσω τον τρόπο λειτουργίας των οικονομικών κυρώσεων και της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής. Το άρθρο αποτυπώνει τον τρόπο με τον οποίο τμήματα του αμερικανικού μηχανισμού χάραξης πολιτικής προσεγγίζουν το ζήτημα της Βενεζουέλας[3].
Το ερώτημα που θέτει ήδη ο τίτλος του άρθρου είναι αποκαλυπτικό: «Οι ΗΠΑ ανέλαβαν τον έλεγχο της πετρελαϊκής βιομηχανίας της Βενεζουέλας. Πού κατέληξαν όλα αυτά τα χρήματα;». Η διατύπωση αυτή δεν αμφισβητεί τη νομιμότητα της αμερικανικής πολιτικής. Αντίθετα, εκφράζει μια ανησυχία για το κατά πόσον η πολιτική αυτή εφαρμόζεται με επαρκή διαφάνεια, λογοδοσία και στρατηγική συνοχή.
Η ίδια η συγγραφέας επισημαίνει ότι η παραγωγή και οι εξαγωγές αυξήθηκαν με ταχύτατους ρυθμούς. Τον Ιανουάριο του 2026, οι εξαγωγές εκτιμώνται σε περίπου 380.000 βαρέλια ημερησίως, με συνολική αξία γύρω στα 600 εκατομμύρια δολάρια. Μέχρι τον Απρίλιο είχαν φθάσει περίπου τα 1,1 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως, με μηνιαία αξία που υπολογίζεται σε 3,7 δισεκατομμύρια δολάρια. Οι Ηνωμένες Πολιτείες απορρόφησαν περίπου το 43% των εξαγωγών, η Ινδία το 26% και η Ισπανία περίπου το 8%. Τα στοιχεία αυτά χρησιμοποιούνται από τη Vigil για να αναδείξουν όχι μόνο τη σημασία του πετρελαίου για τη βενεζουελανική οικονομία, αλλά και τη διεθνή διάσταση της διαχείρισής του.
Η συγγραφέας επισημαίνει, ωστόσο, ότι το ίδιο σύστημα δεν περιορίζεται στον πετρελαϊκό τομέα. Αναφέρει ότι η αμερικανική κυβέρνηση ασκεί έλεγχο και στις εξαγωγές χρυσού και άλλων ορυκτών της Βενεζουέλας. Επικαλείται, μάλιστα, δηλώσεις του τότε Υπουργού Εσωτερικών των ΗΠΑ Νταγκ Μπέργκαμ (Doug Burgum), σύμφωνα με τις οποίες εξασφαλίστηκε χρυσός αξίας περίπου 100 εκατομμυρίων δολαρίων, ενώ παράλληλα διευκολύνθηκε συμφωνία για την πώληση έως και 1.000 κιλών χρυσού στη διεθνή εμπορική εταιρεία Trafigura. Κατά τη Vigil, οι περιορισμοί που περιλαμβάνονται στις σχετικές άδειες του Γραφείου Ελέγχου Ξένων Περιουσιακών Στοιχείων (OFAC) του αμερικανικού Υπουργείου Οικονομικών δείχνουν ότι και τα έσοδα από τις εξαγωγές χρυσού και άλλων ορυκτών διοχετεύονται σε λογαριασμούς του αμερικανικού Υπουργείου Οικονομικών, στο πλαίσιο του ίδιου αδιαφανούς συστήματος που περιγράφει και για τα πετρελαϊκά έσοδα.
Το κεντρικό πρόβλημα, όμως, δεν είναι για τη συγγραφέα το ύψος των εσόδων. Είναι η έλλειψη δημόσιας λογοδοσίας ως προς τη διαχείρισή τους. Σε μία από τις ενότητες του άρθρου, με τον τίτλο «Χωρίς λογοδοσία, δεν υπάρχουν απαντήσεις» (No accountability, no answers), σημειώνει ότι ούτε η κρατική πετρελαϊκή εταιρεία της Βενεζουέλας δημοσιεύει πλήρη οικονομικά στοιχεία από το 2016 ούτε η αμερικανική κυβέρνηση έχει παρουσιάσει μια ολοκληρωμένη δημόσια εικόνα για τις συμφωνίες που έγιναν, τους λογαριασμούς στους οποίους κατέληξαν τα χρήματα ή τους θεσμούς που ασκούν τον τελικό έλεγχο των κεφαλαίων.
Η Vigil παραθέτει συγκεκριμένα παραδείγματα αυτής της αδιαφάνειας. Αναφέρει ότι σε ενημερώσεις προς το αμερικανικό Κογκρέσο έγινε λόγος για περίπου 300 εκατομμύρια δολάρια που είχαν διακινηθεί μέσω λογαριασμού στο Κατάρ, για άλλα 200 εκατομμύρια δολάρια που παρέμεναν στον ίδιο λογαριασμό, καθώς και για μεταγενέστερες εγκρίσεις εκταμιεύσεων ύψους περίπου 3 δισεκατομμυρίων δολαρίων. Ωστόσο, όπως επισημαίνει, οι αριθμοί αυτοί δεν συνθέτουν μια πλήρη εικόνα. Παραμένει ασαφές ποιο είναι το συνολικό ύψος των εσόδων, ποια ποσά έχουν ήδη δαπανηθεί, ποια εξακολουθούν να παραμένουν δεσμευμένα και ποιοι θεσμοί διαθέτουν την τελική αρμοδιότητα λήψης αποφάσεων.
Η ανησυχία της συγγραφέως αποκτά ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα όταν εξετάζει τον τρόπο με τον οποίο τα οικονομικά αυτά εργαλεία εντάσσονται στη συνολική στρατηγική των Ηνωμένων Πολιτειών. Κατά την άποψή της, οι κυρώσεις, ο έλεγχος των οικονομικών ροών και η πρόσβαση σε στρατηγικούς πόρους αποκτούν νόημα μόνο εφόσον υπηρετούν έναν σαφώς καθορισμένο πολιτικό στόχο. Εδώ εντοπίζει και τη βασική αδυναμία της αμερικανικής πολιτικής. Κατά τη γνώμη της, απουσιάζει ένα συνεκτικό σχέδιο που να συνδέει τα οικονομικά μέσα με μια συγκεκριμένη διαδικασία δημοκρατικής πολιτικής μετάβασης[5] στη Βενεζουέλα.
Το άρθρο, επομένως, δεν συνιστά αμφισβήτηση της χρήσης οικονομικών κυρώσεων ούτε της δυνατότητας των Ηνωμένων Πολιτειών να αξιοποιούν τη χρηματοπιστωτική τους ισχύ ως εργαλείο εξωτερικής πολιτικής. Αντίθετα, κινείται πλήρως μέσα στο πλαίσιο αυτής της στρατηγικής. Η κριτική της Vigil είναι διαφορετικής φύσης, θεωρεί ότι η οικονομική ισχύς πρέπει να ασκείται με μεγαλύτερη διαφάνεια, θεσμική λογοδοσία και πολιτική συνοχή, ώστε να υπηρετεί αποτελεσματικότερα τον επιδιωκόμενο στόχο μιας δημοκρατικής μετάβασης. Δεν αμφισβητεί την ύπαρξη αμερικανικών συμφερόντων στην περιοχή. Εξετάζει τον τρόπο με τον οποίο αυτά τα συμφέροντα μπορούν να προωθηθούν καλύτερα.
Υπό αυτή την έννοια, το άρθρο παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον ως τεκμήριο. Δεν αποτυπώνει μια εξωτερική ή αντισυστημική κριτική της αμερικανικής πολιτικής. Αποτυπώνει τον τρόπο με τον οποίο ένα τμήμα της ίδιας της αμερικανικής κοινότητας χάραξης πολιτικής αντιλαμβάνεται τα όρια, τις αδυναμίες και τις δυνατότητες της οικονομικής ισχύος ως εργαλείου διεθνούς επιρροής. Γι' αυτό προσφέρεται για μια ανάγνωση των ίδιων πραγματικών δεδομένων μέσα από ένα διαφορετικό ερμηνευτικό πρίσμα.
Τα ίδια δεδομένα, μια διαφορετική ανάγνωση
Μέχρι αυτό το σημείο, το άρθρο της Roxanna Vigil μπορεί να διαβαστεί ως μια συνεκτική πρόταση για το πώς οι Ηνωμένες Πολιτείες θα μπορούσαν να ασκήσουν αποτελεσματικότερα την πολιτική τους απέναντι στη Βενεζουέλα. Η ίδια, όπως αναφέρθηκε προηγουμένως, δεν αμφισβητεί ούτε τη χρήση οικονομικών κυρώσεων ούτε τη δυνατότητα αξιοποίησης χρηματοπιστωτικών εργαλείων για την επίτευξη πολιτικών στόχων. Αντίθετα, θεωρεί ότι αυτά τα εργαλεία θα πρέπει να εντάσσονται σε μια πιο διαφανή και στρατηγικά συνεκτική διαδικασία.
Αν, όμως, εξετάσουμε διαφορετικά τα ίδια πραγματικά δεδομένα, αυτά αποκτούν άλλη σημασία. Το ενδιαφέρον δεν επικεντρώνεται πλέον στον αποτελεσματικότερο τρόπο χρήσης των οικονομικών εργαλείων, αλλά στις δομές που καθιστούν δυνατή τη χρήση τους. Δεν είναι πλέον μόνο ζήτημα του πώς ασκείται η οικονομική ισχύς, αλλά του πώς συγκροτείται, νομιμοποιείται και αναπαράγεται μέσα στο διεθνές σύστημα, επιτρέποντας στις ιμπεριαλιστικές δυνάμεις να επηρεάζουν καθοριστικά τις πολιτικές και οικονομικές επιλογές άλλων χωρών.
Η αλλαγή αυτή του αναλυτικού πλαισίου γίνεται αμέσως εμφανής. Στο κείμενο της Vigil, τα έσοδα που εκτιμάται ότι παρήχθησαν από τις εξαγωγές των στρατηγικών φυσικών πόρων εμφανίζονται κυρίως ως αντικείμενο προβληματισμού για τη διαφάνεια και τη λογοδοσία. Από τη σκοπιά που υιοθετούμε εδώ, όμως, το ενδιαφέρον δεν επικεντρώνεται στη διαφάνεια της διαχείρισης των εσόδων, αλλά στους όρους υπό τους οποίους καθίσταται δυνατός ο εξωτερικός έλεγχος στρατηγικών πόρων μιας κυρίαρχης χώρας. Πώς μπορεί να θεωρείται συμβατή με την αρχή της κρατικής κυριαρχίας μια διεθνής τάξη μέσα στην οποία η αξιοποίηση των στρατηγικών πόρων μιας χώρας εξαρτάται από εξωτερικά κέντρα οικονομικής και πολιτικής ισχύος;
Το ίδιο ισχύει και για τα 5 δισεκατομμύρια δολάρια σε Ειδικά Τραβηκτικά Δικαιώματα του ΔΝΤ. Η Vigil αντιμετωπίζει τα SDR ως ένα διαπραγματευτικό εργαλείο που μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να ενθαρρυνθούν πολιτικές μεταρρυθμίσεις. Από την οπτική της αμερικανικής στρατηγικής σκέψης, η πρόταση αυτή είναι απολύτως συνεπής. Από τη δική μας οπτική, όμως, το ενδιαφέρον δεν επικεντρώνεται στη στρατηγική αξιοποίηση των SDR, αλλά στη δυνατότητα να μετατρέπονται δικαιώματα που απορρέουν από τη συμμετοχή ενός κράτους σε έναν πολυμερή θεσμό σε μέσα άσκησης πολιτικής επιρροής. Πώς μπορεί να συμβιβαστεί μια τέτοια πρακτική με την αρχή της ισότητας των κρατών;
Η διαφορά ανάμεσα στις δύο προσεγγίσεις δεν αφορά τα ίδια τα πραγματικά δεδομένα αλλά το ποιο θεωρεί καθεμία ως το κεντρικό ερώτημα που αυτά θέτουν. Για τη Vigil, ζητούμενο είναι η αποτελεσματικότερη και πιο συνεκτική χρήση των οικονομικών εργαλείων. Η ανάγνωση που προτείνεται εδώ στρέφει, αντίθετα, το ενδιαφέρον στον τρόπο με τον οποίο συγκροτείται και νομιμοποιείται η δυνατότητα ορισμένων κρατών να χρησιμοποιούν τα ίδια εργαλεία ως μέσα πολιτικής επιρροής.
Αυτή η μορφή ισχύος παρουσιάζει μια ιδιαιτερότητα. Είναι λιγότερο ορατή από τη στρατιωτική ισχύ και συχνά εμφανίζεται ως τεχνική ή διοικητική διαδικασία. Οι αποφάσεις λαμβάνονται σε υπουργεία οικονομικών, σε διεθνείς οργανισμούς, σε κεντρικές τράπεζες, σε δικαστήρια ή σε θεσμούς που διαχειρίζονται χρηματοπιστωτικές συναλλαγές. Ωστόσο, οι συνέπειές τους μπορούν να είναι εξίσου βαθιές με εκείνες μιας στρατιωτικής επέμβασης, καθώς επηρεάζουν την ικανότητα ενός κράτους να χρηματοδοτεί τη λειτουργία του, να στηρίζει τις κοινωνικές του πολιτικές και να αξιοποιεί τις πλουτοπαραγωγικές του πηγές.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι εσωτερικές πολιτικές επιλογές ενός κράτους παύουν να έχουν σημασία και ότι οι εκάστοτε κυβερνήσεις είναι απαλλαγμένες από ευθύνη. Σημαίνει ότι η συζήτηση δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από το ερώτημα ποιος διαθέτει την πραγματική εξουσία να καθορίζει τους όρους πρόσβασης στους στρατηγικούς οικονομικούς πόρους μιας χώρας. Η ανάλυση μιας κρίσης είναι αναγκαστικά ελλιπής όταν αγνοεί τις διεθνείς σχέσεις ισχύος που επηρεάζουν τις δυνατότητες μιας χώρας να αντιμετωπίσει την κρίση.
Η σημασία αυτής της παρατήρησης γίνεται ακόμη μεγαλύτερη όταν τοποθετηθεί στο πλαίσιο μιας ανθρωπιστικής κρίσης. Όσο μια χώρα λειτουργεί υπό «κανονικές» συνθήκες, οι περιορισμοί στην πρόσβαση σε οικονομικούς πόρους μπορεί να φαίνονται αφηρημένοι ή να απασχολούν κυρίως ειδικούς της διεθνούς οικονομίας. Όταν, όμως, μια φυσική καταστροφή πλήττει κρίσιμες υποδομές, όπως νοσοκομεία, σχολεία, οδικά δίκτυα, ενεργειακές εγκαταστάσεις και κατοικίες, και αφήνει πίσω της χιλιάδες νεκρούς, η πρόσβαση σε κεφάλαια μετατρέπεται σε ζήτημα άμεσης κοινωνικής επιβίωσης. Τότε οι μηχανισμοί παύουν να είναι ένα τεχνικό θέμα και γίνονται μέρος της καθημερινής πραγματικότητας εκατομμυρίων ανθρώπων.
Υπό αυτό το πρίσμα, ο μεταγενέστερος σεισμός αναδεικνύει τη σημασία των θεσμικών και οικονομικών μηχανισμών που το άρθρο περιγράφει. Ερωτήματα που προηγουμένως θα μπορούσαν να θεωρηθούν θεωρητικά —ποιος διαχειρίζεται τα έσοδα από το πετρέλαιο, ποιος αποφασίζει για την πρόσβαση στα διεθνή αποθεματικά, ποιος θέτει τους όρους χρηματοδότησης— αποκτούν ξαφνικά άμεσο πρακτικό περιεχόμενο. Η ανάγκη για ανοικοδόμηση καθιστά σαφές ότι η οικονομική κυριαρχία δεν είναι αφηρημένη έννοια αλλά προϋπόθεση για την άσκηση δημόσιας πολιτικής σε συνθήκες έκτακτης ανάγκης.
Έτσι, το άρθρο της Roxanna Vigil αποκτά, εκ των υστέρων, μια αξία που υπερβαίνει τον αρχικό σκοπό του. Χωρίς να το επιδιώκει, καταγράφει τους μηχανισμούς μέσω των οποίων η οικονομική ισχύς μπορεί να μετατραπεί σε πολιτική επιρροή. Η συμβολή του δεν έγκειται στο ότι προτείνει μια αντιιμπεριαλιστική ερμηνεία της διεθνούς πολιτικής —κάτι που ασφαλώς δεν επιδιώκει— αλλά στο ότι περιγράφει με ακρίβεια τα εργαλεία και τις δομές πάνω στις οποίες μπορεί να θεμελιωθεί μια τέτοια ερμηνεία. Υπό αυτή την έννοια, λειτουργεί ως πολύτιμο πρωτογενές τεκμήριο για την κατανόηση της σύγχρονης οικονομικής ισχύος.
Η οικονομική ισχύς ως μηχανισμός πολιτικής επιρροής
Η ανάγνωση που προηγήθηκε οδηγεί σε ένα ευρύτερο συμπέρασμα. Η οικονομική εξάρτηση δεν αποτελεί απλώς συνέπεια άνισων διεθνών σχέσεων, αλλά και έναν από τους βασικούς μηχανισμούς μέσω των οποίων αυτές διατηρούνται, αναπαράγονται και μετατρέπονται σε δυνατότητα πολιτικής επιρροής. Υπό αυτή την έννοια, το άρθρο της Vigil δεν περιγράφει μόνο μια συγκεκριμένη πολιτική απέναντι στη Βενεζουέλα· φωτίζει έναν γενικότερο τρόπο άσκησης οικονομικής ισχύος στις σύγχρονες διεθνείς σχέσεις.
Στο πλαίσιο αυτό, ο έλεγχος των οικονομικών ροών, των στρατηγικών φυσικών πόρων και της πρόσβασης σε διεθνή χρηματοδοτικά εργαλεία δεν αποτελεί απλώς μέσο άσκησης εξωτερικής πολιτικής. Αποτυπώνει μια ευρύτερη σχέση ισχύος, μέσα στην οποία η οικονομική επιβίωση μιας χώρας μπορεί να εξαρτάται από αποφάσεις που λαμβάνονται εκτός αυτής
Το κρίσιμο ζήτημα δεν είναι μόνο ποιος κατέχει τις πλουτοπαραγωγικές πηγές, αλλά και ποιος ελέγχει τη δυνατότητα αξιοποίησής τους. Στην περίπτωση της Βενεζουέλας, το άρθρο αναφέρεται σε έσοδα που εκτιμώνται σε περίπου 8 δισεκατομμύρια δολάρια από τις πετρελαϊκές εξαγωγές μέσα σε λίγους μήνες, ενώ ταυτόχρονα επισημαίνει ότι η πρόσβαση της χώρας σε περίπου 5 δισεκατομμύρια δολάρια σε Ειδικά Τραβηκτικά Δικαιώματα του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου θα πρέπει, κατά την άποψη της συγγραφέως, να εξαρτηθεί από συγκεκριμένες πολιτικές εξελίξεις.
Η ένταση αυτών των ερωτημάτων γίνεται ιδιαίτερα εμφανής όταν μια χώρα βρίσκεται αντιμέτωπη με μια καταστροφή μεγάλης κλίμακας. Ένας καταστροφικός σεισμός δεν περιμένει την ολοκλήρωση διπλωματικών διαπραγματεύσεων. Οι ανάγκες για νοσοκομεία, σχολεία, υποδομές ύδρευσης, ηλεκτροδότησης και στέγασης είναι άμεσες. Σε αυτές τις συνθήκες, η πρόσβαση στους αναγκαίους οικονομικούς πόρους παύει να αποτελεί αφηρημένο ζήτημα διεθνούς πολιτικής και μετατρέπεται σε όρο κοινωνικής επιβίωσης. Όταν, λοιπόν, η διάθεση αυτών των πόρων υπόκειται σε εξωτερικούς πολιτικούς όρους, η ανθρωπιστική κρίση κινδυνεύει να μετατραπεί σε πεδίο γεωπολιτικής διαπραγμάτευσης.
Σε συνέντευξη Τύπου την Πέμπτη 2 Ιουλίου 2026, η ασκούσα χρέη Προέδρου της Βενεζουέλας, Ντέλσι Ροντρίγκες, ευχαρίστησε τον Πρόεδρο των Ηνωμένων Πολιτειών, Ντόναλντ Τραμπ, και τον Υπουργό Εξωτερικών, Μάρκο Ρούμπιο, για τη «διαρκή επικοινωνία και υποστήριξή» τους. Παράλληλα, αναγνώρισε τη «σημαντική υλικοτεχνική κινητοποίηση» των Ηνωμένων Πολιτειών για την υποδοχή και τη διαχείριση της ανθρωπιστικής βοήθειας[7]. Η εικόνα αυτή παρουσιάζει μια εμφανή ειρωνεία. Ταυτόχρονα, μπορεί να ιδωθεί ως επακόλουθο της ίδιας της σχέσης εξάρτησης που προηγήθηκε. Σε συνθήκες ανθρωπιστικής κρίσης, η κυβέρνηση της Βενεζουέλας ευχαριστεί δημόσια τη δύναμη που, σύμφωνα με τη λογική που περιγράφει το άρθρο της Vigil, μπορεί να καθορίζει τους όρους πρόσβασης της χώρας σε κρίσιμους οικονομικούς πόρους και χρηματοδοτικά εργαλεία. Την ίδια αυτή δύναμη που, μέσω των κυρώσεων, του οικονομικού αποκλεισμού και της ευρύτερης οικονομικής πίεσης, συμβάλλει καθοριστικά στη διαμόρφωση ενός ασφυκτικού οικονομικού περιβάλλοντος και, κατ’ επέκταση, στη βαθιά οικονομική κρίση της χώρας.
Ο προβληματισμός αυτός δεν περιορίζεται στην κριτική μιας συγκεκριμένης κυβέρνησης ή μιας συγκεκριμένης χώρας. Αφορά ευρύτερα ένα σύστημα διεθνών σχέσεων μέσα στο οποίο η χρηματοπιστωτική ισχύς, οι οικονομικές κυρώσεις και η πρόσβαση στους διεθνείς θεσμούς λειτουργούν ως μέσα πολιτικής επιρροής και επηρεάζουν τις εσωτερικές εξελίξεις ασθενέστερων κρατών.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, οι οικονομικοί μηχανισμοί παύουν να εμφανίζονται ως ουδέτερα εργαλεία διεθνών σχέσεων. Όταν η αποδέσμευση κεφαλαίων ή η πρόσβαση σε θεσμοθετημένους οικονομικούς πόρους εξαρτάται από την αποδοχή συγκεκριμένων πολιτικών επιλογών, αποκαλύπτεται η βαθύτερη λειτουργία τους: να περιορίζουν την πραγματική δυνατότητα άσκησης πολιτικής κυριαρχίας, να αναδιαμορφώνουν τους όρους λήψης κρίσιμων αποφάσεων και, σε ορισμένες περιπτώσεις, να μετατοπίζουν το κέντρο βάρους της πολιτικής ισχύος έξω από την ίδια τη χώρα.
Η διαπίστωση αυτή δεν σημαίνει ότι οι κυβερνήσεις απαλλάσσονται από την ευθύνη για τις επιλογές, τις παραλείψεις ή τις αστοχίες τους. Οι εσωτερικές αδυναμίες μιας χώρας, όμως, δεν μπορούν να αποτελούν λόγο για να εξαρτάται η πρόσβασή της σε ζωτικούς οικονομικούς πόρους από εξωτερικούς πολιτικούς όρους. Η αντιμετώπιση των εσωτερικών προβλημάτων δεν μπορεί να συνεπάγεται τον περιορισμό της δυνατότητας μιας κοινωνίας να αποφασίζει η ίδια για τη διαχείριση των στρατηγικών της πόρων.
Στο πλαίσιο αυτό, ο μεταγενέστερος σεισμός δεν αλλάζει το περιεχόμενο του άρθρου της Roxanna Vigil. Αλλάζει, όμως, τον τρόπο με τον οποίο μπορούμε να το διαβάσουμε. Οι αριθμοί που παρατίθενται στο κείμενο —δισεκατομμύρια δολάρια από πετρελαϊκά έσοδα, διεθνή αποθεματικά, χρηματοδοτικοί περιορισμοί— παύουν να αποτελούν απλώς οικονομικά μεγέθη. Αποτυπώνουν το πραγματικό εύρος των δυνατοτήτων που διαθέτει μια κοινωνία για να οργανώσει την ανοικοδόμησή της, να αποκαταστήσει τις υποδομές της και να προστατεύσει τον πληθυσμό της.
Η οικονομική κυριαρχία αποκτά, έτσι, ένα συγκεκριμένο και απτό περιεχόμενο. Δεν αφορά μόνο τη νομική κατοχή των πλουτοπαραγωγικών πηγών ή τη διεθνή αναγνώριση της κρατικής κυριαρχίας. Αφορά την πραγματική δυνατότητα μιας κοινωνίας να αξιοποιεί, όταν το έχει ανάγκη, τους πόρους που προέρχονται από τον φυσικό της πλούτο και τα δικαιώματα που απορρέουν από τη συμμετοχή της στους διεθνείς θεσμούς, χωρίς η πρόσβαση σε αυτούς να εξαρτάται από εξωτερικούς πολιτικούς όρους.
Η περίπτωση της Βενεζουέλας υπερβαίνει, επομένως, τα όρια μιας συγκεκριμένης πολιτικής συγκυρίας. Αναδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο οικονομικοί πόροι, διεθνείς θεσμοί και χρηματοπιστωτικοί μηχανισμοί μπορούν να ενταχθούν σε σχέσεις διεθνούς ισχύος. Με αυτή την έννοια, το άρθρο της Vigil δεν αποτελεί μόνο ανάλυση μιας συγκεκριμένης περίπτωσης· προσφέρει ένα χρήσιμο παράδειγμα για την κατανόηση των σύγχρονων μορφών οικονομικής επιρροής στις διεθνείς σχέσεις.
Η κανονικοποίηση της οικονομικής ισχύος στη σύγχρονη διεθνή τάξη
Το άρθρο της Roxanna Vigil διαβάζεται, εκ πρώτης όψεως, ως μια τεχνική συζήτηση για τη διαφάνεια, τη λογοδοσία και την αποτελεσματικότητα της αμερικανικής πολιτικής απέναντι στη Βενεζουέλα. Ωστόσο, μια προσεκτικότερη ανάγνωση αποκαλύπτει κάτι βαθύτερο. Το ίδιο το κείμενο προϋποθέτει ως δεδομένη τη δυνατότητα των Ηνωμένων Πολιτειών να καθορίζουν το πότε, υπό ποιους όρους και για ποιους πολιτικούς σκοπούς ένα άλλο κράτος μπορεί να αποκτήσει πρόσβαση στα έσοδα που παράγει ο στρατηγικός του πλούτος ή στα διεθνή αποθεματικά που του αναλογούν.
Αυτή είναι ίσως η σημαντικότερη αποκάλυψη του άρθρου. Όχι επειδή η συγγραφέας επιδιώκει να την αναδείξει, αλλά επειδή τη θεωρεί αυτονόητη. Η εξουσία εμφανίζεται ως διοικητική διαδικασία. Η οικονομική επιβολή παρουσιάζεται ως τεχνικό εργαλείο πολιτικής. Η δυνατότητα μιας υπερδύναμης να χρησιμοποιεί χρηματοπιστωτικούς θεσμούς, κυρώσεις, έσοδα στρατηγικών φυσικών πόρων και διεθνή αποθεματικά ως μέσα διαμόρφωσης της πολιτικής συμπεριφοράς ενός άλλου κράτους δεν τίθεται υπό αμφισβήτηση· συζητείται μόνο ως προς τον αποτελεσματικότερο τρόπο εφαρμογής της.
Εδώ ακριβώς εντοπίζεται η ουσία του προβλήματος. Η οικονομική κυριαρχία δεν καταλύεται πλέον με την κλασική μορφή της αποικιοκρατίας. Δεν απαιτείται η κατάληψη εδαφών, η εγκατάσταση αποικιακών διοικήσεων ή η άμεση στρατιωτική κατοχή. Αρκεί η δυνατότητα ελέγχου των μηχανισμών μέσω των οποίων ένα κράτος αποκτά πρόσβαση στον ίδιο του τον πλούτο. Όταν τα έσοδα από τους στρατηγικούς φυσικούς πόρους, τα συναλλαγματικά αποθέματα, τα διεθνή χρηματοδοτικά εργαλεία και η πρόσβαση στις αγορές μπορούν να καταστούν αντικείμενο εξωτερικής πολιτικής διαπραγμάτευσης, τότε η εξάρτηση δεν αποτελεί πλέον μόνο αποτέλεσμα οικονομικών ανισοτήτων· μετατρέπεται και σε θεσμοποιημένη μορφή διεθνούς εξουσίας.
Η ισχύς αυτή είναι ιδιαίτερα αποτελεσματική επειδή είναι σχεδόν αόρατη. Δεν εμφανίζεται κυρίως με τη μορφή στρατευμάτων αλλά μέσω λογαριασμών, χρηματοπιστωτικών μηχανισμών και θεσμικών διαδικασιών. Δεν επιβάλλεται με τελεσίγραφα αλλά με κανονισμούς, άδειες, κυρώσεις, δεσμεύσεις κεφαλαίων και αποφάσεις διεθνών οργανισμών. Η γλώσσα της είναι η γλώσσα της τεχνικής διαχείρισης όμως τα αποτελέσματά της είναι βαθιά πολιτικά: καθορίζει ποιος μπορεί να ανοικοδομήσει, ποιος μπορεί να δανειστεί, ποιος μπορεί να επενδύσει, ποιος μπορεί να αξιοποιήσει τον φυσικό του πλούτο.
Η περίπτωση της Βενεζουέλας αποκτά ιδιαίτερη σημασία επειδή συμπίπτει με μια μεγάλη φυσική καταστροφή. Ο σεισμός λειτουργεί ως γεγονός που καθιστά ορατές τις κοινωνικές συνέπειες των οικονομικών μηχανισμών που περιγράφει το άρθρο. Εκεί όπου πριν υπήρχαν μόνο χρηματοπιστωτικοί δείκτες, εμφανίζονται τώρα ανθρώπινες ζωές. Εκεί όπου πριν υπήρχαν λογιστικά μεγέθη, εμφανίζονται κατεστραμμένα νοσοκομεία, σχολεία και κατοικίες. Και τότε αποκαλύπτεται η πραγματική φύση της οικονομικής ισχύος: η δυνατότητα να επηρεάζει όχι μόνο τις κυβερνήσεις αλλά και την ίδια την ικανότητα μιας κοινωνίας να ανασυγκροτηθεί.
Υπό αυτή την έννοια, το άρθρο της Vigil δεν αποτελεί μόνο κείμενο αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής. Αποτελεί και ακούσια μαρτυρία για τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η σύγχρονη διεθνής τάξη. Η σημασία του δεν βρίσκεται μόνο στις πολιτικές προτάσεις που διατυπώνει, αλλά και στις προϋποθέσεις που θεωρεί αυτονόητες. Όταν η πρόσβαση ενός λαού στους πόρους που παράγει η δική του οικονομία μπορεί να εξαρτάται από την πολιτική βούληση μιας ιμπεριαλιστικής δύναμης, τότε η κυριαρχία δεν έχει καταργηθεί τυπικά· έχει περιοριστεί ουσιαστικά. Και όταν αυτή η πραγματικότητα παρουσιάζεται ως φυσιολογική, τότε ο μεγαλύτερος θρίαμβος της ισχύος δεν είναι η επιβολή της, αλλά και η κανονικοποίησή της.
Σημειώσεις
*Το κείμενο χρησιμοποιήσει ως πρωτογενή πηγή το άρθρο της Roxanna Vigil «Οι ΗΠΑ ανέλαβαν τον έλεγχο της πετρελαϊκής βιομηχανίας της Βενεζουέλας. Πού κατέληξαν όλα αυτά τα χρήματα;» προκειμένου να εκφράσει κάποιες σκέψεις για το ζήτημα της οικονομικής εξάρτησης ως μηχανισμού πολιτικής επιρροής.
Το άρθρο της Roxanna Vigil δημοσιεύτηκε στις 03 Ιουνίου 2026 στο Council on Foreign Relations με τίτλο «The U.S. Took Over Venezuela’s Oil Industry. Where Has All the Money Gone?» και βρίσκεται στη διεύθυνση … https://www.cfr.org/articles/the-u-s-took-over-venezuelas-oil-industry-where-has-all-the-money-gone
Η Roxanna Vigil υπηρέτησε ως ανώτερη σύμβουλος πολιτικής κυρώσεων στο Γραφείο Ελέγχου Ξένων Περιουσιακών Στοιχείων (Office of Foreign Assets Control – OFAC) του Υπουργείου Οικονομικών των Ηνωμένων Πολιτειών. Προηγουμένως, κατείχε τη θέση της διευθύντριας για τις υποθέσεις της περιοχής των Άνδεων στο Συμβούλιο Εθνικής Ασφάλειας (National Security Council), έχοντας την ευθύνη για ζητήματα εξωτερικής πολιτικής και εθνικής ασφάλειας που αφορούσαν τη Βολιβία, την Κολομβία, τον Ισημερινό, το Περού και τη Βενεζουέλα.
Παραπομπές
[1] Το άρθρο της Roxanna Vigil βρίσκεται στη διεύθυνση ... https://www.cfr.org/articles/the-u-s-took-over-venezuelas-oil-industry-where-has-all-the-money-gone
[2] Σήμερα η πολιτική εξουσία δεν ασκείται μόνο μέσω των επίσημων κρατικών θεσμών. Πριν μια επιλογή φτάσει στο επίπεδο της κυβέρνησης, έχει προηγηθεί συνήθως μια διαδικασία διαμόρφωσης ιδεών και προτάσεων πολιτικής, μέσα από την οποία ορισμένες επιλογές εμφανίζονται ως εφικτές ή αναγκαίες.
Στη διαδικασία αυτή, τα think tanks διαδραματίζουν ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο. Βρίσκονται στο σημείο συνάντησης της ακαδημαϊκής έρευνας, της δημόσιας διοίκησης και της χάραξης πολιτικής, παράγοντας αναλύσεις και προτάσεις που επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο τίθενται και αντιμετωπίζονται τα ζητήματα της δημόσιας πολιτικής.
Το Council on Foreign Relations αποτελεί ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτού του μοντέλου. Από την ίδρυσή του, το 1921, έχει εξελιχθεί σε έναν από τους σημαντικότερους αμερικανικούς οργανισμούς παραγωγής στρατηγικής σκέψης για την εξωτερική πολιτική και τις διεθνείς σχέσεις. Η σημασία του δεν έγκειται μόνο στις επιμέρους προτάσεις του, αλλά και στη συμβολή του στη διαμόρφωση του πλαισίου μέσα στο οποίο συζητούνται τα ζητήματα της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής.
[3] Τα κείμενα ανάλυσης πολιτικής, οι αναλύσεις των think tanks και οι προτάσεις ειδικών δεν αποτελούν απλές περιγραφές της πραγματικότητας. Επιλέγουν ποια προβλήματα θεωρούν σημαντικά, ποια στοιχεία παρουσιάζουν ως κρίσιμα και ποιες λύσεις εμφανίζονται ως ρεαλιστικές ή αναγκαίες. Δεν λειτουργούν δηλαδή μόνο ως εργαλεία πληροφόρησης· συμμετέχουν ενεργά στη διαμόρφωση του πλαισίου μέσα στο οποίο η πολιτική δράση γίνεται αντιληπτή.
[4] Συγκριτικά αναφέρουμε ότι για όλο το 2026 το συνολικό πρόγραμμα δημόσιων επενδύσεων του ελληνικού Κρατικού Προϋπολογισμού ανέρχεται στα 19,09 δισεκατομμύρια δολάρια.
[5] Μια παρένθεση εδώ. Έννοιες όπως «μεταρρύθμιση», «δημοκρατική μετάβαση», «πολιτική σταθερότητα», «οικονομική διαφάνεια» ή «υπεύθυνη διαχείριση» δεν είναι απαραίτητα ουδέτερες. Αποτελούν πολιτικά φορτισμένες έννοιες, διότι ενσωματώνουν συγκεκριμένες αντιλήψεις για το ποια μορφή διακυβέρνησης θεωρείται επιθυμητή και ποιος έχει τη νομιμοποίηση να αξιολογεί την πολιτική πορεία μιας χώρας. Η χρήση τους εντάσσεται σε συγκεκριμένα πλαίσια ισχύος. Η πολιτική γλώσσα δεν λειτουργεί σε κενό. Παράγεται μέσα σε ιστορικές, οικονομικές και γεωπολιτικές σχέσεις.
[6] Τα Ειδικά Τραβηκτικά Δικαιώματα ή Ειδικά Δικαιώματα Ανάληψης (Special Drawing Rights - SDR) είναι ένα διεθνές αποθεματικό νόμισμα που δημιουργήθηκε από το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (ΔΝΤ) το 1969. Δεν αποτελούν ένα κανονικό φυσικό νόμισμα, αλλά μια λογιστική μονάδα και βασικό στοιχείο των διεθνών συναλλαγματικών διαθεσίμων των χωρών-μελών. Η αξία τους καθορίζεται καθημερινά από το ΔΝΤ και βασίζεται σε ένα καλάθι των πέντε κορυφαίων παγκόσμιων νομισμάτων: του Δολαρίου ΗΠΑ (USD), του Ευρώ (EUR), του Γιουάν Κίνας (RMB), του Γιεν Ιαπωνίας (JPY) και της Στερλίνας Ηνωμένου Βασιλείου (GBP). Οι χώρες μπορούν να τα χρησιμοποιούν για να συμπληρώσουν τα επίσημα αποθέματά τους σε συνάλλαγμα και χρυσό. Εάν μια χώρα αντιμετωπίσει προβλήματα ισοζυγίου πληρωμών ή χρειαστεί ρευστότητα, μπορεί να ανταλλάξει τα SDR της με άλλες χώρες για να λάβει «ελεύθερα χρησιμοποιήσιμα» νομίσματα. Τα SDR κατανέμονται περιοδικά από το ΔΝΤ στις χώρες-μέλη ανάλογα με το ποσοστό συμμετοχής τους (quota) στον οργανισμό. Μπορούν να διακρατηθούν ή να ανταλλαγούν αποκλειστικά μεταξύ κρατών και ορισμένων εγκεκριμένων επίσημων θεσμών και κεντρικών τραπεζών, και όχι από ιδιώτες.
[7] Σας θυμίζει κάτι; Βλέπε το άρθρο του Ricardo Vaz με τίτλο «Venezuela: US Expands Post-Earthquake Military Footprint» στη διεύθυνση … https://venezuelanalysis.com/news/venezuela-us-expands-post-earthquake-military-footprint/
Η συνέντευξη βρίσκεται στη διεύθυνση … https://www.youtube.com/watch?v=qXX4_weSVpI
