Η ποίηση της εξέγερσης

Του Elliott Colla*

Η ποίηση της στιγμής είναι εκπληκτική. Και δεν εννοώ την ποίηση με τη μεταφορική της σημασία, αλλά την πραγματική ποίηση που έπαιξε σημαντικό ρόλο στα γεγονότα. Τα συνθήματα που φωνάζουν οι διαδηλωτές είναι κουπλέ –που φωνάζονται δυνατά και με οξύτητα. Η ποίηση (diwan) αυτής της εξέγερσης άρχισε να γράφεται μόλις ο Μπεν Αλί εγκατέλειψε την Τύνιδα, με στίχους όπως «Yâ Mubârak! Yâ Mubârak! Is-Sa‘ûdiyya fi-ntizârak!» («Μουμπαράκ, Μουμπαράκ, η Σαουδική Αραβία σε περιμένει!»). Στους δρόμους ακούγονται πάρα πολλά τέτοια στιχάκια που κυμαίνονται από τα καυστικά «Shurtat Masr, yâ shurtat Masr, intû ba’aytû kilâb al-’asr» («Αιγυπτιακή αστυνομία, δεν είσαι παρά σκυλί του παλατιού») μέχρι τα προκλητικά «Idrab idrab yâ Habîb, mahma tadrab mish hansîb!» («Χτύπησέ μας, δείρε μας, Χαμπίμπ [αλ-Αντλί, πρώην υπουργός Εσωτερικών], όσο θέλεις –δεν πρόκειται να φύγουμε!»). Αυτό το τελευταίο κουπλέ είναι ιδιαίτερα έξυπνο γιατί παίζει με μια παλιά αιγυπτιακή παροιμία «Darb al-habib zayy akl al-zabib» (η γροθιά του αγαπημένου είναι γλυκιά σαν τις σταφίδες). Η ποίηση δεν είναι απλά διακοσμητική της εξέγερσης –είναι το μουσικό της υπόβαθρο και αποτελεί ένα σημαντικό τμήμα της ίδιας της δράσης.

Μια ιστορία επαναστάσεων, μια ιστορία ποιητών

Ο εξεγερτικός ρόλος της ποίησης σε επαναστατικές στιγμές δεν είναι κάτι το ασυνήθιστο. Και εδώ θα πρέπει να θυμηθούμε ότι η επανάσταση δεν είναι κάτι το καινούργιο για τους Αιγυπτίους. Τρεις «επίσημες» επαναστάσεις συνέβησαν στη σύγχρονη εποχή. Η επανάσταση υπό τον (συνταγματάρχη Ahmed) Urabi το 1881, η οποία ανέτρεψε μια διεφθαρμένη και κομπραδόρικη μοναρχία, η επανάσταση του 1919, που παραλίγο να ανατρέψει τη βρετανική στρατιωτική κυριαρχία, και η επανάσταση του 1952, η οποία εγκαινίασε 60 χρόνια στρατιωτικών δικτατοριών υπό τους Νάσερ, Σαντάτ και Μουμπάρακ. Η πρώτη επανάσταση κατάφερε να δημιουργήσει τη δεύτερη κοινοβουλευτική δημοκρατία στην αφρικανική ήπειρο, προτού κατασταλεί από την ξένη στρατιωτική επέμβαση. Σαν αποτέλεσμα αυτής της ήττας επιβλήθηκε ο βρετανικός αποικιοκρατικός ζυγός για 70 χρόνια. Η δεύτερη επανάσταση ήταν μια συνεχής λαϊκή εξέγερση καθοδηγούμενη από μια σειρά δημοκρατών αγωνιστών που ανήκαν σε διάφορες πολιτικές ομάδες. Αν και κατεστάλη βίαια, η επανάσταση ανάγκασε τους βρετανούς να παραχωρήσουν κάποια προνόμια. Η τρίτη επανάσταση, που γιορτάζεται επίσημα στην Αίγυπτο, ξεχωρίζει από τις δύο προηγούμενες γιατί στην πραγματικότητα ήταν ένα πραξικόπημα που προσπάθησε να περιβληθεί με λαϊκή συμμετοχή. Εν πάση περιπτώσει, έγινε αποδεκτό τότε γιατί έβαλε τέλος στην κυριαρχία της βασιλικής οικογένειας που τους είχαν πρωτοδιώξει το 1881 και γιατί ξεκίνησε η αποχώρηση των Βρετανών από την Αίγυπτο.

Εκτός από τις τρεις αυτές επαναστάσεις οι Αιγύπτιοι έχουν εξεγερθεί ενάντια στη διαφθορά, την απληστία και τη βαρβαρότητα των κυβερνητών τους πολλές φορές τα τελευταία 60 χρόνια. Στις 26 Γενάρη 1952 οι Αιγύπτιοι βγήκαν στους δρόμους διαμαρτυρόμενοι για μια σειρά πράγματα, ανάμεσα στ’ άλλα τη διαφθορά της μοναρχίας, την παρακμή, τη δύναμη και τα προνόμια των ξένων ελίτ, καθώς και τη βρετανική κατοχή. Η εξέγερση καταστάλθηκε γρήγορα αν και οι ζημιές στις περιουσίες ήταν μεγάλες, πράγμα που οδήγησε σε ένα κύμα φυγής των ξένων –και στο στρατιωτικό πραξικόπημα λίγους μήνες αργότερα. Το 1968 οι Αιγύπτιοι σπουδαστές ξεκίνησαν τεράστιες και διαρκείς διαδηλώσεις ενάντια στην καταπιεστική πολιτική του νασερικού αστυνομικού κράτους. Στις αρχές της δεκαετίας του 70 οι Αιγύπτιοι σπουδαστές ξεκίνησαν μαζικές διαδηλώσεις ενάντια στην αλλαγή πολιτικής του νέου καθεστώτος Σαντάτ και ανάγκασαν τελικά το καθεστώς να ξεκινήσει πόλεμο με το Ισραήλ.

Στις 18 Γενάρη 1977 οι Αιγύπτιοι ξεσηκώθηκαν μαζικά ενάντια στα μέτρα λιτότητας του ΔΝΤ που επιβλήθηκαν στη χώρα από το διεφθαρμένο, ανίκανο και αδίστακτο καθεστώς του Ανουάρ Σαντάτ. Ο Αιγύπτιος πρόεδρος ήταν ήδη στο αεροπλάνο κατευθυνόμενος στην εξορία όταν ο στρατός και οι δυνάμεις ασφαλείας κατάφεραν να καταστείλουν την εξέγερση. Στην Αίγυπτο είναι οι δυνάμεις ασφαλείας και όχι ο στρατός που ασχολούνται με τις κοινωνικές αναστατώσεις και τις λαϊκές διαμαρτυρίες. Όμως αυτή η «λύση» δεν ήταν σε πολλές περιπτώσεις ικανή. Όπως και στον στρατό έτσι και οι δυνάμεις ασφαλείας έχουν ιστορικό ανταρσιών, σε μια από τις οποίες τον Φλεβάρη του 1986, 20.000 χαμηλόμισθοι κληρωτοί εξεγέρθηκαν και χρειάστηκε η επέμβαση του στρατού για να κατασταλούν. Στις αρχές της δεκαετίας του 1990 οι ισλαμιστικές διαμαρτυρίες ενάντια στη αυταρχική διακυβέρνηση του Μουμπάρακ κλιμακώθηκαν σε ένοπλη αντιπαράθεση τόσο στις φτωχογειτονιές των πόλεων όσο και στην Άνω Αίγυπτο. Εκατοντάδες αγωνιστές, στρατιώτες και αθώοι πολίτες σκοτώθηκαν μέχρι να κατασταλεί η εξέγερση. Αυτή η λίστα αφήνει απ’ έξω άλλες σημαντικές στιγμές μαζικών λαϊκών διαμαρτυριών και αντιπαραθέσεων –όπως οι μαζικές διαδηλώσεις ενάντια στον πρώτο πόλεμο του Κόλπου, ενάντια στην αμερικανική εισβολή στο Ιράκ και τις ισραηλινές επιθέσεις στο Λίβανο και τη Γάζα–, όμως και έτσι το σύνολο είναι εντυπωσιακό. Πάνω από 10 μεγάλες εξεγέρσεις και επαναστάσεις σε 130 χρόνια. Με άλλα λόγια, παρά τα όσα λένε οι διάφοροι σχολιαστές, οι σύγχρονοι Αιγύπτιοι δεν έχουν αποδεχτεί τα αποικιακά και μετα-αποικιακά καθεστώτα που τους επιφύλαξε η μοίρα.

Πολλές από αυτές τις εξεγέρσεις είχαν τους δικούς τους ποιητές. Το 1881 είχε τις νεοκλασικές qasida (είδος λυρικής ποίησης της προϊσλαμικής Αραβίας –σημ. μετ.) του Mahmoud Sami al-Baroudi (1838-1904, Αιγύπτιος πολιτικός και ποιητής –σημ. μετ.). Το 1919 είχε τις λαϊκές zajal (στροφική ποίηση –σημ. μετ.) του Bayram al-Tunsi (1893-1961, αιγύπτιος ποιητής –σημ. μετ.). Ο Salah Jahin (1930-1986, ποιητής, στιχουργός, και θεατρικός συγγραφέας –σημ. μετ.) έγινε ένας από τους σημαντικότερους λαϊκούς ποιητές της επανάστασης του 1952, και οι πατριωτικοί του στίχοι έγιναν το βασικό υλικό για τον Abdel Halim Hafez (1929-1977, τραγουδιστής, ηθοποιός, μαέστρος, κινηματογραφικός παραγωγός –σημ. μετ.) που συνέδεσε την καριέρα του με τον Νάσερ. Την ίδια περίοδο ξεχωρίζουν τα mawwal (μακρόσυρτη φωνητική μουσική, κάτι σαν αμανές –σημ. μετ.) του Fu’ad Haddad, τραγούδια που ακόμη και σήμερα τραγουδιούνται. Από τη δεκαετία του 70 και μετά τον πρώτο ποιητικό ρόλο στην αγωνιστική αντιπαράθεση με το καθεστώς την είχε ο Ahmed Fouad Negm. (1929, ποιητής και στιχουργός –σημ. μετ.). Για σαράντα χρόνια τα λαϊκά ποιήματα του Negm, πολλά από τα οποία μελοποιήθηκαν από τον Sheikh Imam (1918-1995, συνθέτης και τραγουδιστής –σημ. μετ.), ηλέκτριζαν τα σπουδαστικά, εργατικά και αντιπολιτευόμενα κινήματα των κατατρεγμένων της Αιγύπτου. Η ποίηση του Negm κυμαίνεται από τα εγκώμια (madh) για το θάρρος των απλών Αιγυπτίων μέχρι την εξύβριση (hija’) των επικυρίαρχων της Αιγύπτου. Και δεν είναι τυχαίο που τα τραγούδια του ακούγονταν από τους αριστερούς αγωνιστές που διαδήλωναν την πρώτη μέρα της εξέγερσης στις 25 Γενάρη. Εκτός από αυτούς τους ποιητές θα μπορούσαμε να προσθέσουμε και πολλούς άλλους (Naguib Surur, Abd al-Rahman al-Abnoudi, Tamim Barghouti) που πρόσθεσαν ο καθένας με τον τρόπο του σε αυτή την φιλολογικο-πολιτική παράδοση.

Όμως πέρα από αυτά τα αναγνωρισμένα ονόματα υπάρχουν χιλιάδες άλλοι ποιητές –όλοι ακτιβιστές– που δεν θα τολμούσαν να διαμαρτυρηθούν δημόσια χωρίς ένα οπλοστάσιο από έξυπνα συνθήματα-στιχάκια. Το τελικό αποτέλεσμα είναι μια μοναδική φιλολογική παράδοση που η δύναμή της εκδηλώνεται πλήρως σε όλη την Αίγυπτο. Χρονικογράφοι της τωρινής εξέγερσης, όπως ο As’ad AbuKhalil, έχουν ήδη καταγράψει πολλά από αυτά τα στιχάκια, ενώ είναι σίγουρο ότι εκατοντάδες άλλα μέλλει να φτιαχτούν. Βασικά αυτά τα στιχάκια φτιάχνονται με έναν παραδοσιακό, λαϊκό και όχι κλασικό τρόπο, είναι «πιασάρικα» και εύκολο να τραγουδηθούν. Το είδος αυτό είναι και χιουμοριστικό και παίζει με τις λέξεις –μας θυμίζει έτσι ότι η επανάσταση είναι και περίοδος γιορτής και γέλιου.

Έχοντας χάσει τον φόβο τους, οι Αιγύπτιοι δεν δείχνουν διάθεση να γυρίσουν πίσω. Όσο το καθεστώς Μουμπάρακ εξαπόλυε περισσότερη βία και όσο προσπαθούσε να σπείρει χάος και σύγχυση τόσο η απαγγελία αυτών των συνθημάτων συνεχιζόταν σαν η επανάληψή τους να βοηθούσε τους διαδηλωτές να επικεντρωθούν στα βασικά αιτήματα και στις βασικές αρχές. Καθώς αεροπλάνα και ελικόπτερα προσπάθησαν να εκφοβίσουν τους διαδηλωτές της πλατείας Ταχρίρ με κάθε πέρασμά τους, το τραγούδι γινόταν πιο έντονο. Δεν είναι σίγουρο αν το πλήθος κράταγε το τραγούδι ή το τραγούδι κράταγε το πλήθος.

Ποίηση και πιθανά ενδεχόμενα

Από τις 25 Γενάρη οι Αιγύπτιοι έχουν κάνει ένα άλμα στην αβεβαιότητα της επανάστασης. Έχουν ξεπεράσει πολλά όρια και κάθε φορά έδρασαν χωρίς την εγγύηση της επιτυχίας. Αυτό νομίζω είναι και ο πυρήνας του εκπληκτικού τους θάρρους. Σε κάθε φάση ήταν αδύνατο να πει κανείς ότι η νίκη ήταν δική τους. Ακόμη και τώρα, έξι μέρες μετά την εξέγερση (το κείμενο γράφτηκε την 1η Φλεβάρη –σημ. μετ.) δεν μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα προς τα πού θα πάνε τα πράγματα. Ούτε υπάρχουν ιστορικοί κανόνες ή προηγούμενα παραδείγματα που μπορούν να μας το πουν. Σίγουρα οι επαναστάσεις ακολουθούν κάποια πρότυπα και αυτοί που εξεγείρονται είναι συνήθως αυτοί που μελετούν πιο σχολαστικά τις προηγούμενες εξεγέρσεις. Οι ακτιβιστές του Καΐρου ρωτάνε τους συντρόφους τους στην Τύνιδα σχετικά με την τακτική, ενώ άλλοι προσπαθούν να πάρουν από την Πράσινη Επανάσταση του Ιράν μαθήματα που μπορούν να εφαρμοστούν τώρα. Πάντως κάθε επανάσταση είναι μοναδική.

* Ο Elliott Colla είναι συγγραφέας και μεταφραστής έργων της αραβικής λογοτεχνίας. Είναι αναπληρωτής καθηγητής και πρόεδρος του τμήματος Αραβικών και Ισλαμικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Georgetown. Το άρθρο, που εκτενή κομμάτια του αναδημοσιεύουμε, παρουσιάστηκε στην αραβική ιστοσελίδα http://www.jadaliyya.com/pages/index/506/the-poetry-of-revolt . Τη μετάφραση από τα αγγλικά για λογαριασμό της «Προλεταριακής Σημαίας» έκανε ο Άρης Λάμπρου. Ολόκληρο το άρθρο στην ιστοσελίδα www.kkeml.gr.