ΑΙΓΥΠΤΟΣ: Η μακρά ιστορία της εργατικής τάξης

Του Atef Said*

Η αιγυπτιακή εργατική τάξη είναι από τις παλαιότερες στην περιοχή, με μεγάλη ιστορία διεθνιστικής αλληλεγγύης. Το 1947 οι ναυτεργάτες μποϊκόταραν τα ολλανδικά πλοία στη διώρυγα του Σουέζ σε ένδειξη αλληλεγγύης στον αγώνα για ανεξαρτησία του λαού της Ινδονησίας. Δεν επέτρεπαν ούτε τον ελλιμενισμό ούτε τη διέλευση των πλοίων, παρά τις αντιδράσεις και τις προσπάθειες των Άγγλων και Γάλλων διοικητών.

Στις αρχές του 20ου αιώνα υπήρξαν απεργιακά κύματα, εν μέρει ενάντια στις πολιτικές διάκρισης των Βρετανών αποικιοκρατών που προτιμούσαν τους Ευρωπαίους από τους Αιγύπτιους εργάτες. Το πρώτο συνδικάτο δημιουργήθηκε το 1900 και ήταν η «Ένωση Καπνεργατών». Μέχρι το 1919 οι Αιγύπτιοι εργάτες έπαιξαν σημαντικό ρόλο στις αντιαποικιοκρατικές διαδηλώσεις και δυο χρόνια αργότερα 90 συνδικάτα συγκρότησαν την Εθνική Ομοσπονδία των Αιγυπτίων Εργατών. Λόγω της επίδρασης της συνδικαλιστικής δράσης στην άνοδο του αντιαποικιοκρατικού κινήματος καθώς και της σοσιαλιστικής ιδεολογίας, η κυβέρνηση διέλυσε την ομοσπονδία το 1924. Ωστόσο για πάνω από δυο δεκαετίες συνέχισαν τον αγώνα και για τη βελτίωση των συνθηκών εργασίας τους αλλά και ενάντια στην αποικιοκρατία. Στα τέλη της δεκαετίας του ’40 υπήρχαν περίπου 500 συνδικάτα. Το 1946 οι Αιγύπτιοι εργάτες και φοιτητές συγκρότησαν αυτό που έγινε γνωστό σαν το ανώτερο όργανο φοιτητών-εργατών κατά της Βρετανικής κατοχής.

Μια από τις πιο αμφιλεγόμενες ιστορικές περιόδους στην ιστορία της Αριστεράς και της εργατικής τάξης ήταν η περίοδος του Γκαμάλ Άμπντελ Νάσερ (1954-1970). Η κυβέρνηση του Νάσερ ισχυριζόταν ότι ήταν κυβέρνηση κοινωνικής δικαιοσύνης. Γνωστός στην Αραβική Μέση Ανατολή και την υποσαχάρια Αφρική ως ηγέτης του Κινήματος των Αδεσμεύτων στο πλαίσιο του Ψυχρού Πολέμου, ο Νάσερ εμφανιζόταν σαν υποστηρικτής του απελευθερωτικού (αντιαποικιοκρατικού) κινήματος του Τρίτου Κόσμου. Όμως για την αιγυπτιακή εργατική τάξη ο Νάσερ αποτέλεσε μια περισσότερο πολύπλοκη και αντιφατική προσωπικότητα.

Από τη μια ο Νάσερ ήταν ο ηγέτης που εθνικοποίησε την αιγυπτιακή οικονομία, μετασχηματίζοντάς τη σε μια κρατική οικονομία. Μιλώντας θεωρητικά, η αιγυπτιακή εργατική τάξη «είχε στην κατοχή της» τα μέσα παραγωγής. Ενώ παρείχε πολλά δικαιώματα στα συνδικάτα, ο Νάσερ εξασφάλισε ότι αυτά τα συνδικάτα ήταν διαμορφωμένα με μια ιεραρχική δομή που τα έθετε κάτω από τον έλεγχο του κυρίαρχου κόμματος. Ένα από τα σημαντικά γεγονότα της εποχής του Νάσερ που καθρέφτιζε την ουσιαστική στάση της νέας κυβέρνησης προς τους εργάτες ήταν η εκτέλεση δύο εργατών, του Μουσταφά Καμές και του Άμπντελ Ραχμάν αλ Μπακάρι. Το καθεστώς δεν έδειξε ανοχή στην απεργία των εργατών του Καφρ αλ Νταουάρ, είκοσι μόλις μέρες μετά το πραξικόπημα του Νάσερ. Ο Καμές και ο αλ Μπακάρι δικάστηκαν από έκτακτο στρατοδικείο και εκτελέστηκαν γιατί ηγούνταν της απεργίας.

Ο δεύτερος λόγος που καθιστά την περίοδο του Νάσερ αντικείμενο συζήτησης συνεχώς είναι η απόφαση των ηγετών του Κομμουνιστικού Κόμματος Αιγύπτου, το 1956, να διαλύσουν το κόμμα με βάση το επιχείρημα ότι ο σοσιαλισμός οικοδομούνταν κάτω από την ηγεσία του Νάσερ. Πολλοί αριστεροί θεωρούν αυτή την απόφαση σοβαρό λάθος. Η καθοδήγηση κάλεσε όλο το κόμμα να συμβάλει στον σοσιαλισμό του Νάσερ. Κάποια κομματικά μέλη απέρριψαν αυτή την απόφαση και επανίδρυσαν το κόμμα το 1975.

Στις αρχές της δεκαετίας του ’80 περίμεναν από τον Μουμπάρακ (που διαδέχτηκε τον Σαντάτ μετά τη δολοφονία του από φιλοϊσλαμιστές στρατιωτικούς) να είναι πιο ανεκτικός πρόεδρος σε σχέση με την αντιπολίτευση καθώς και τον συνδικαλισμό. Ένας λόγος για αυτή την πεποίθηση ήταν το γεγονός ότι ο Μουμπάρακ ξεκίνησε τη θητεία του απελευθερώνοντας τους πολιτικούς ηγέτες της αντιπολίτευσης που είχαν φυλακιστεί αυθαίρετα το τελευταίο διάστημα της περιόδου Σαντάτ.

Ωστόσο στα επόμενα είκοσι χρόνια ο μηχανισμός της αστυνομίας του Μουμπάρακ κατέστειλε τις εργατικές απεργίες. Σε κάποιες περιπτώσεις η αστυνομία δολοφόνησε εργάτες όπως στην απεργία των εργατών στη χαλυβουργία το 1989. Οι ηγέτες των απεργιών συνελήφθησαν και βασανίστηκαν βάρβαρα για βδομάδες. Άλλες περιπτώσεις ήταν οι επιθέσεις στους εργάτες ιματισμού και κλωστοϋφαντουργίας το 1994 στο Καφρ αλ Νταουάρ και πιο πρόσφατα στη Μαχάλα αλ Κούμπρα το 2008.

Παρά την αστυνομική βαρβαρότητα οι εργάτες ποτέ δεν έπαψαν εντελώς να απεργούν, αλλά μειώθηκε η συχνότητα των απεργιών. Οι εργάτες δεν μπορούσαν να βρουν τρόπο να σταματήσουν τις ιδιωτικοποιήσεις και τις διαρθρωτικές προσαρμογές και αυτό υπονόμευσε την αγωνιστικότητά τους. Καθώς όμως η εκμετάλλευση εντείνονταν και οι εργάτες συνειδητοποίησαν ότι θα δούλευαν περισσότερο και θα πληρώνονταν λιγότερο, η οργή τους μεγάλωνε.

Αξίζει να αναφερθεί ότι στη δεκαετία του ’90 ο μηχανισμός προπαγάνδας συνόδευε την πολιτική του ΔΝΤ. Όπως στην περίπτωση που το κράτος κατάφερε να πείσει πάνω από μισό εκατομμύριο εργαζόμενους να αποχωρήσουν εθελούσια από τη δουλειά τους. Πολλοί το μετάνιωσαν. Κατέληξαν άνεργοι ή να δουλεύουν με χειρότερους όρους. Πολλοί αναγκάστηκαν να ξοδέψουν τα χρήματα της αποζημίωσης.

Καθώς χτίζονταν οι νέες βιομηχανικές πόλεις, η κυβέρνηση έδωσε τεράστιες φοροαπαλλαγές στους επενδυτές. Οι εργαζόμενοι όμως αναμενόταν να δουλεύουν κάποιες φορές 12ωρα ή και παραπάνω και δεν συνδικαλίζονταν καθόλου. Δύο λέξεις περιγράφουν την κατάσταση των εργαζομένων στη δεκαετία του ’90. Ηττοπάθεια και οργή.

Η Αιγυπτιακή Ομοσπονδία Συνδικάτων (ETUF) αναδείχτηκε και πάλι στην περίοδο του Νάσερ, αλλά αποτέλεσε ένα ανώτερο όργανο του κράτους, το μέσο για να ελέγχονται τα συνδικάτα και τα μέλη τους. Η δομή της ομοσπονδίας είναι σαν πυραμίδα με τα εργασιακά συνδικάτα στη βάση και την ομοσπονδία στην κορυφή. Ανάμεσά τους υπάρχουν 21 κλαδικά σωματεία (αντίστοιχα ομοσπονδιών) εθνικής εμβέλειας στα οποία ανήκουν οι εργαζόμενοι. Οι εργαζόμενοι ψηφίζουν στα εργασιακά συνδικάτα και μπορούν να ανήκουν σε ένα μόνο κλαδικό συνδικάτο (αντίστοιχο ομοσπονδίας). Γι’ αυτό και στην ETUF δεν λογοδοτούν σε κανέναν ούτε και υπάρχει και πραγματική αντιπροσώπευση. Από την περίοδο του Νάσερ ο πρόεδρος της ομοσπονδίας είναι μέλος του κυβερνώντος κόμματος.

Πολλοί συνδικαλιστές ανέφεραν ότι αυτά τα κλαδικά συνδικάτα όπως και η ομοσπονδία λειτουργούν ενάντια στους εργαζόμενους στις περισσότερες αν όχι σε όλες τις περιπτώσεις. Πολλά λειτουργούν σαν κατάσκοποι ενάντια στους εργάτες. Παρά το γεγονός ότι η κυβέρνηση Μουμπάρακ ισχυρίζεται ότι η χώρα έχει ένα πολυκομματικό σύστημα, η δομή των συνδικάτων δεν άλλαξε ποτέ. Μάλιστα λόγω των νομικών αλλαγών που διόγκωσαν τη γραφειοκρατική μορφή των συνδικάτων, η θητεία των ΔΣ έχει αυξηθεί στα έξι χρόνια. Σύμφωνα με την επίσημη ιστοσελίδα της ETUF υπάρχουν 2.200 εργασιακά σωματεία με επτά εκατομμύρια μέλη. Δηλαδή μόνο το 25% των Αιγυπτίων εργατών συνδικαλίζεται.

Παρά τα γραφειοκρατικά και κατασταλτικά χαρακτηριστικά των αιγυπτιακών συνδικάτων έγιναν πολλές σημαντικές απεργίες ενάντια στο κατασταλτικό κράτος και στην ηττοπάθεια των εργατών. Από τις σημαντικότερες ήταν η πανεθνική εξέγερση τον Γενάρη του 1977, με κυβέρνηση του Σαντάτ, στις αρχές των διαπραγματεύσεων με το ΔΝΤ. Έγινε γνωστή σαν εξέγερση του ψωμιού και ήταν κινητοποιήσεις ενάντια στις προθέσεις της κυβέρνησης να αυξήσει τις τιμές των βασικών αγαθών.

Η εξέγερση ξεκίνησε από τη διαδήλωση των εργατών στον ιματισμό στη συνοικία Χελουάν του Καΐρου, καθώς και από το Ναυτικό στο λιμάνι-ναυπηγείο της Αλεξάνδρειας. Η αστυνομία πραγματοποίησε ένα όργιο συλλήψεων συνδικαλιστών και δημοκρατών. Η εξέγερση και οι απεργίες εκείνη την περίοδο αποκάλυψαν τον αντιδραστικό χαρακτήρα της ETUF που έδρασε ενάντια στους εργάτες στη διάρκεια της εξέγερσης.

Πολλοί αναλυτές θεωρούν ότι το 1977 ήταν ο εφιάλτης της αιγυπτιακής κυβέρνησης όπου οι εργάτες και οι οργανώσεις της αντιπολίτευσης, κυρίως αριστεροί, κατάφεραν να καταλάβουν τους δρόμους του Καΐρου και άλλων μεγάλων πόλεων και κέρδισαν τη συμπάθεια των υπόλοιπων Αιγυπτίων. Και τα αιτήματα των διαδηλωτών ανταποκρίνονταν στις επιθυμίες των περισσότερων Αιγυπτίων. Αυτή η εξέγερση περιγράφεται από πολλούς σαν η χαμένη επανάσταση της Αιγύπτου.

Πρόσφατες δημοσιεύσεις της ανεξάρτητης αιγυπτιακής εφημερίδας Αl-dostor δείχνουν ότι το 2006 ο ετήσιος προϋπολογισμός για την εσωτερική ασφάλεια ήταν 1,5 δισ. δολάρια, περισσότερα από τον εθνικό προϋπολογισμό για την περίθαλψη. Το νούμερο αυτό αυξήθηκε μετά τα κύματα διαδηλώσεων το 2005 και 2006. Επιπλέον ο αριθμός των αστυνομικών δυνάμεων ασφαλείας είναι τετραπλάσιος σχεδόν από τον αιγυπτιακό στρατό. Πολλοί συμφωνούν με την εφημερίδα ότι η Αίγυπτος έχει μετατραπεί σε αστυνομικό κράτος, μια επιβεβαίωση απόλυτα αποδεκτή σήμερα στους διανοούμενους και στους ακτιβιστές ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Σύμφωνα με δημοσιευμένη έρευνα του Reuters στις 13 Ιούλη 2009, από τα 80 εκατομμύρια Αιγυπτίων, τα 77 εκατομμύρια ζουν με λιγότερο από 1 δολάριο την ημέρα. Η ανεργία φθάνει στο 30% του πληθυσμού, το 7% των παιδιών δεν πηγαίνει σχολείο λόγω φτώχειας. Τα άστεγα παιδιά φθάνουν τις 100.000. Το επίσημο χρέος της χώρας φθάνει τα 12 δισ. δολάρια. Πολλά στελέχη της κυβέρνησης Μουμπάρακ έχουν κλέψει πάνω από το μισό αυτού του ποσού από τις αιγυπτιακές τράπεζες χωρίς καμιά εγγύηση και έφυγαν από τη χώρα.

Κάποιοι φιλελεύθεροι διανοούμενοι στην Αίγυπτο συχνά υποβαθμίζουν τα προβλήματα της Αιγύπτου σήμερα σε ζητήματα διαφθοράς ή έλλειψης δημοκρατίας. Αυτή η λογική δεν αντιστοιχεί στην πραγματικότητα. Στη χώρα ηγείται μια συμμαχία της διεφθαρμένης αστικής τάξης, των διεφθαρμένων τεχνοκρατών και ενός δικτάτορα.

Ο δεσποτισμός λειτουργεί παράλληλα με τη βαρβαρότητα του νεοφιλελευθερισμού. Ενώ οι πρόσφατες εργατικές απεργίες απαντούσαν στη βαρβαρότητα του νεοφιλελευθερισμού, ο φιλοδημοκρατικός ακτιβισμός απαντούσε στον δεσποτισμό του Μουμπάρακ.

Ωστόσο και τα δυο είδη αντιδράσεων (εργάτες ενάντια στις νεοφιλελεύθερες πολιτικές και οργανώσεις της αντιπολίτευσης ενάντια στη δικτατορία) αναμένεται να συγκλίνουν στο εγγύς μέλλον, αν ο Μπουμπάρακ παραμείνει στην εξουσία.

* Ο Atef Said είναι νομικός και μεταπτυχιακός στην κοινωνιολογία στο Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν. Το άρθρο γράφτηκε το φθινόπωρο του 2009 και δημοσιεύτηκε στην ιστοσελίδα http://www.solidarity-us.org/current/node/2385 . Τη μετάφραση για λογαριασμό της «Προλεταριακής Σημαίας» έκανε η Χρυσή Περπερίδου.

πηγή: Προλεταριακή Σημαία