Περί της πεζοδρόμησης της Πανεπιστημίου Αστικοί σχεδιασμοί εν μέσω κρίσης

Πρόσφατα ανακοινώθηκε η νικήτρια πρόταση του διαγωνισμού Rethink Athens (Ξανασκέψου την Αθήνα) που αφορά την ανάπλαση της οδού Πανεπιστημίου και της ευρύτερης περιοχής στο ιστορικό κέντρο της πόλης, που εκτός από τον οδικό άξονα περιλαμβάνει παρεμβάσεις στην πλατεία Ομονοίας και στο κομμάτι που από εκεί καταλήγει στο Αρχαιολογικό Μουσείο και την πλατεία Αιγύπτου. Κύριο στοιχείο της συγκεκριμένης πρότασης του ολλανδικού αρχιτεκτονικού γραφείου Okra είναι η πεζοδρόμηση της Πανεπιστημίου και εκτεταμένες δεντροφυτεύσεις σε όλη την έκταση που οριοθετούν οι παραπάνω περιοχές παρέμβασης. Το άλλο στοιχείο είναι ότι αυτή αποτελεί μία εύκολα εφαρμόσιμη λύση, μικρού σχετικά κόστους, που μπορεί να υλοποιηθεί άμεσα και εν μέσω κρίσης. Η κυρίαρχη άποψη που ακούστηκε μετά τη βράβευση ισχυρίστηκε ότι πρόκειται για μια “πράσινη”, βιώσιμη λύση που αναβαθμίζει το καταρρακωμένο κέντρο της πρωτεύουσας, δίνει χώρο στους πεζούς, στα ποδήλατα και στα ΜΜΜ και αλλάζει τον κυκλοφοριακό χάρτη εις όφελος της προσπελασιμότητας. Οι μακέτες της πρότασης αναδεικνύουν μια ειδυλλιακή εικόνα πρωτεύουσας “δυτικού τύπου”, όπου νέες δραστηριότητες αναδεικνύονται στο φόντο της επικείμενης αλλαγής. Είναι όμως έτσι τα πράγματα;

Κριτικές
Η συγκεκριμένη επιλογή προξένησε αμέσως έντονες κριτικές από διάφορες οπτικές που είτε παρέμεναν στο πλαίσιο μιας τεχνικής αρχιτεκτονικής/πολεοδομικής ανάλυσης είτε έθεταν διάφορους κοινωνικούς προβληματισμούς. στο πλαίσιο μιας αριστερής κριτικής. Θα μπορούσα να συμφωνήσω με αρκετά από αυτά τα επιμέρους επιχειρήματα που θέτουν ζητήματα, όπως ότι με την παρέμβαση αυτή επιλέγεται μια περιοχή “λιγότερο προβληματική” σε σχέση με άλλες περιοχές του ευρύτερου κέντρου ή ότι ενδέχεται μια τέτοια παρέμβαση σε μια πόλη χτυπημένη από την κρίση να οδηγήσει σε περαιτέρω “ερημοποίηση” του κέντρου, ιδίως κατά τις βραδυνές ώρες. Ή ακόμη ότι προωθείται ο περαιτέρω καλλωπισμός ώστε να κρυφτούν τα γενικότερα και ουσιαστικότερα προβλήματα του κέντρου της Αθήνας, εντείνοντας έτσι τις αντιθέσεις μεταξύ “καλών” και “προβληματικών” περιοχών, κατακερματίζοντας το ενιαίο του κέντρου σε ζώνες εξαθλίωσης και ζώνες “πολιτισμού”, κατανάλωσης και ψυχαγωγίας. Ή τις υπεραξίες που δημιουργεί μια τέτοια ανάπλαση και ποια επιχειρηματικά συμφέροντα καρπώνονται τα οφέλη αυτής. Φυσικά και υπάρχουν αυτές οι πλευρές αλλά, κατά τη γνώμη, με τη συγκεκριμένη παρέμβαση εγείρονται και μια σειρά από άλλα θέματα, πολιτικής και ιδεολογικής φύσης, στα οποία και θα προσπαθήσω να εστιάσω παρακάτω.

Ζητήματα αστικής σχεδίασης
Ένα από τα ζητήματα που αναδεικνύονται πλέον, μετά τις πρόσφατες μεγάλης κλίμακας παρεμβάσεις στον ιστό της πόλης, είναι το αν υπάρχει κάποιο σχέδιο στο σχεδιασμό της πόλης και ποιες οι ιδιαίτερες στοχεύσεις του. Σημαντικό θεωρώ το γεγονός ότι τόσο οι αναπλάσεις που ανακοινώθηκαν στο χώρο του πρώην Ιπποδρόμου στο παραλιακό μέτωπο, για τη δημιουργία της νέας Λυρικής και Εθνικής Βιβλιοθήκης, όσο και αυτή της Πανεπιστημίου αποτελούν πρωτοβουλίες και θα χρηματοδοτηθούν η μεν πρώτη από το ίδρυμα Νιάρχος και η δεύτερη από το ίδρυμα Ωνάση. Δηλαδή, μεγάλης κλίμακας και σημαντικές αστικές παρεμβάσεις -και μάλιστα σε δημόσιο χώρο- αφήνονται στα χέρια των “ευεργετών” του έθνους, θυμίζοντας άλλες εποχές, με το κράτος να παραμένει διακριτικά στο φόντο των εξελίξεων.
Γεγονός που έχει να κάνει βασικά με το κύριο χαρακτηριστικό που έχουμε επισημάνει για την αστική τάξη της χώρας και την αντανάκλασή του στη διαμόρφωση του αστικού ιστού της Αθήνας, τον βαθύτατα εξαρτησιακό της χαρακτήρα και τη δυνατότητά της να σχεδιάζει και να παρεμβαίνει καθοριστικά και όσο θα ήθελε στην πόλη. Δυνατότητες που περιορίζονται ακόμα παραπάνω μετά τις επιπτώσεις της κρίσης, ώστε το “όλα για το κεφάλαιο”, με το οποίο χαρακτηρίζαμε την εποχή των ολυμπιακών αγώνων, να αποκτά πλέον νέες διαστάσεις και να τίθεται τελικά το ερώτημα ποιος πραγματικά σχεδιάζει, τι βλέψεις έχει, τι σημαίνει αυτό για το δημόσιο χώρο και την αντίληψη σχετικά με αυτόν, τις συνέπειες στη χρήση του και τις λειτουργίες του σε σχέση με τις λαϊκές ανάγκες και το πώς και αυτές διεκδικούνται. Θέματα που θα ανοίξουν σίγουρα, αν και όταν έρθουν οι λεγόμενες επενδύσεις, αφού πέρα από τα οικονομικά και τα εργασιακά θα θίξουν και τέτοιου είδους πολιτικά ζητήματα. Και το κίνημα οφείλει να είναι προετοιμασμένο και να έχει ξεκάθαρο ότι η γενικότερη υποβάθμιση της ζωής λαϊκών στρωμάτων μέσα στις πόλεις δεν αντιμετωπίζεται μέσα από τέτοιες στρατηγικές αστικών παρεμβάσεων που έχουν άλλους στόχους και σκοπούς, αφού ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβάνεται η αστική αντίληψη τα προβλήματα της πόλης είναι ριζικά αντίθετος με τον τρόπο που τον αντιλαμβάνονται και τον βιώνουν οι κάτοικοί της, τα φτωχά στρώματα που έχουν απομείνει να κατοικούν στο κέντρο, οι μετανάστες και ο υπόλοιπος λαός που κινείται στο κέντρο. Και φυσικά, μιας και μιλάμε και για το κέντρο, πώς θα “ενταχθούν” στο συγκεκριμένο σχέδιο οι άστεγοι αλλά και οι εξαρτημένοι και οι ομάδες του περιθωρίου που συχνάζουν στην περιοχή; Προφανώς με το μοναδικό τρόπο που γνωρίζουν, αυτόν της εκτόπισης.

Ζητήματα ιδεολογίας στο χώρο της πόλης
Από τη λύση που προκρίθηκε για την Πανεπιστημίου, είναι επίσης φανερό ότι και η ίδια η αστική τάξη δε μπορεί να προασπίσει την ιστορία και την αστικότητα της πόλης, η οποία χάνεται σε μια γενική υπόσχεση πρασίνου και φαίνεται να είναι συμβιβασμένη με αυτό. Πάλι εδώ έχουμε να κάνουμε με το προηγούμενο ζήτημα των χαρακτηριστικών αυτής της αστικής τάξης και πόσο “αστική” κατάφερε να κάνει την Αθήνα, τους δεσμούς που έχει αναπτύξει με αυτήν. Ένας σημαίνων πολεοδομικά αστικός δρόμος που υπήρχε στα πρώτα σχέδια της πόλης και η ιστορική πλατεία Ομονοίας μετατρέπονται σε αδιάφορους “χώρους πρασίνου”, που κύριο μέλημά τους είναι η παροχή υπηρεσιών, η κατανάλωση και τα... τραπεζάκια έξω. Και δεν είναι η πρώτη φορά που εκδηλώνεται μια τέτοια δυστοκία σχετικά με την παρέμβαση σε δημόσιους χώρους. Δε θα λέγαμε όμως ότι οι συγκεκριμένες παρεμβάσεις δεν την βρίσκουν σύμφωνη ή της δημιουργούν κάποιο ιδιαίτερο θέμα. Ίσα ίσα, το αντίθετο, τη βολεύουν αρκετά και της προσφέρουν διέξοδο. Μετά τα απανωτά στραπάτσα από τις ιμπεριαλιστικές δυνάμεις και τη θηλιά της εξάρτησης να σφίγγει, με το πολιτικό και οικονομικό κατεστημένο να μην απολαμβάνει καμίας υπόληψης από το λαό, το αστικό προσωπικό αναζητεί τρόπους και να επανακτήσει το κύρος του, και η Πανεπιστημίου της Τριλογίας και των κτιρίων των τραπεζών προσφέρεται για τέτοιους συμβολισμούς.
Υπάρχει όμως και μια άλλη, σημαντικότερη συνέπεια που φαντασιώνεται η αστική τάξη: την απεμπόληση του κέντρου από κάθε πολιτική αναφορά και εκδήλωση. Όπως αυτές που νοηματοδοτούσαν τα Προπύλαια ως χώρος προσυγκέντρωσης των διαδηλώσεων, η κατάληψη του δρόμου, το σταμάτημα της κυκλοφορίας, το γεγονός της πορείας, η επίδραση αυτής στη ζωή του κέντρου. Μέσω της α-πολιτικής του “πρασίνου”, ένας ζωτικός κινηματικός χώρος με συγκεκριμένες αναφορές επανανοηματοδοτείται σαν μια πράσινη όαση κατανάλωσης και αναψυχής στο κέντρο της πόλης, προοριζόμενη μάλλον περισσότερο για τους τουρίστες παρά για τους ίδιους του Αθηναίους, όπου είναι ένα θέμα αν θα χρησιμοποιήσουν τελικά τις υποδομές αυτές. Όμως τελικά, το μόνο σίγουρο είναι ότι η πόλη ως δυναμικός οργανισμός και με την παρέμβαση και δράση του κινήματος μπορεί να ανατρέψει τους όποιους σχεδιασμούς και να οικειοποιηθεί τους χώρους της πόλης για τους δικούς του σκοπούς.

Π.Γ.