Η «συνεργατική κοινότητα» της Airbnb και η καπιταλιστική πραγματικότητα

Αφορμή για να γραφτεί αυτό το άρθρο στάθηκε η συζήτηση που έχει ανοίξει (κύρια στο διαδίκτυο) σχετικά με τις λεγόμενες συνεργατικές κοινότητες του διαδικτύου. Ξεκινώντας, είναι γεγονός ότι οι νέες τεχνολογίες προσέφεραν την δυνατότητα σε εταιρείες παροχής υπηρεσιών, να απευθυνθούν σε ένα κοινό που μπορεί να καλύπτει ένα μεγάλο μέρος του πλανήτη. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η εταιρεία Airbnb που παρέχει την δυνατότητα στον καθένα να νοικιάσει το σπίτι του ή ένα μέρος του σπιτιού του σε τουρίστες. Η εταιρεία καταχωρεί τους χώρους, οι τουρίστες μέσω του διαδικτύου τους βρίσκουν, κάνουν κράτηση και τους νοικιάζουν. Το καλοκαίρι που πέρασε, αρκετές χιλιάδες τουρίστες από όλο τον κόσμο νοίκιασαν χώρο για τις διακοπές τους στην Ελλάδα. Η εταιρεία προβάλλεται ως ένα δίκτυο που φέρνει σε επαφή τους ανθρώπους και τους προσφέρει την δυνατότητα να βγάλουν κέρδος νοικιάζοντας τον χώρο τους αλλά και να βρουν ένα σχετικά φθηνό κατάλυμα για τις διακοπές.Η φιλοσοφία της είναι «το δίκτυο μοιράσματος» που δίνει οφέλη σε όλα τα μέλη του.

Πέρα όμως από τις διαφημίσεις και τις διακηρύξεις, η κινητήρια δύναμη της εταιρείας είναι το κέρδος. Η Airbnb ιδρύθηκε το 2008 και σήμερα έχει καταφέρει να κοστολογείται σε αξία δέκα δις δολαρίων. Ουσιαστικά, η εταιρεία αποτελεί έναν μεσάζοντα που έχει ρόλο να διαφημίσει και να νοικιάσει σπίτια σε δεκάδες χώρες, εισπράττοντας προμήθεια από κάθε ενοικίαση. Απλά, κομμάτι του μάρκετινγκ πολλών τέτοιων εταιρειών - μεσαζόντων είναι η προβολή της ανθρώπινης επαφής, ανταλλαγής εμπειριών κτλ.

Η ενοικίαση ολόκληρων γειτονιών μέσω της Airbnb έχει παίξει ρόλο στο να ανέβουν τα ενοίκια σε περιοχές πολλών ευρωπαϊκών πρωτευουσών. Όπως ήταν λογικό, οι ιδιοκτήτες σπιτιών κατάλαβαν ότι μπορούν να κερδίσουν παραπάνω αν νοίκιαζαν τα σπίτια τους για λίγες ημέρες σε τουρίστες αντί για χρόνια σε ντόπιους εργαζόμενους και οικογένειες. Το φαινόμενο αυτό άρχισε να παρατηρείται πλέον και στο κέντρο της Αθήνας, δυσκολεύοντας τους ντόπιους να βρουν σπίτι για σταθερή ενοικίαση, ανεβάζοντας παράλληλα τις τιμές. Σε άλλες τουριστικές πόλεις όπως η Βενετία και η Βαρκελώνη, όπου η Airbnb δραστηριοποιείται για πιο πολλά χρόνια, οι ντόπιοι εκτοπίζονται σε βαθμό πλέον να υπάρχουν και οργανωμένες αντιδράσεις ενάντια στην Airbnb. Μια άλλη πτυχή του προβλήματος σε αυτές τις πόλεις είναι ότι οι ντόπιοι δεν μπορούν να συμβιώσουν σε κτίρια που νοικιάζονται από τουρίστες, λόγω του υπερβολικού θορύβου και των πάρτι (αντίστοιχα προβλήματα έχουν υπάρξει και σε πολλές ελληνικές τουριστικές περιοχές).

Ουσιαστικά, μέσω της δημιουργίας ολόκληρων περιοχών που θα έχουν σημείο αναφοράς μόνο τον τουρισμό, ο εργαζόμενος στερείται τη στοιχειώδη δυνατότητα να νοικιάσει. Το όλο ζήτημα δεν είναι μακρινό ή εικόνα από το μέλλον, καθώς φέτος σε πολλά νησιά, όπως η Σαντορίνη, οι αναπληρωτές εκπαιδευτικοί καλέστηκαν να πληρώσουν υπέρογκα νοίκια για σπίτια τα οποία θα νοικιάζονταν μετά το τέλος της τουριστικής περιόδου. Κάπως έτσι φτάσαμε σε σημείο, στα πιο πολυτελή νησιά, οι αναπληρωτές εκπαιδευτικοί να κοιμούνται στις παραλίες, ακριβώς επειδή είναι «πολυτελή» και «άξια» να φιλοξενήσουν μόνο τουρίστες. Ωστόσο, οι εταιρείες τέτοιου τύπου ταιριάζουν καλά με την ελληνική πραγματικότητα, καθώς βασικό κομμάτι της υποτιθέμενης αφήγησης της ντόπιας αστικής τάξης για την ελληνική οικονομία είναι η «βαριά βιομηχανία του τουρισμού», ενός τουρισμού που βασίζεται στην χωρίς όρια εκμετάλλευση των εργαζομένων του και στον παρασιτισμό (τύπου Airbnb).

Κλείνοντας αυτό το άρθρο, προκύπτει το εξής ερώτημα: Μπορεί να υπάρξει στις σημερινές συνθήκες ένα πραγματικό συνεργατικό δίκτυο ελεύθερης ανταλλαγής προϊόντων και υπηρεσιών; Μπορεί ένα τέτοιο δίκτυο να λειτουργήσει πέρα από το κέρδος και να ανακουφίσει τα λαϊκά στρώματα που δέχονται την άγρια επίθεση σε όλα τα δικαιώματα, μαζί και σε αυτό της στέγασης; Σύντομα, θα μπορούσαμε να πούμε ότι ένα τέτοιο δίκτυο μπορεί να λειτουργήσει με βάση το κέρδος ή δεν μπορεί να υπάρξει.Στον καπιταλισμό, ακόμη και η ανθρώπινη εργασία κοστολογείται, κάθε συναλλαγή γίνεται με βάση συγκεκριμένες κάθε φορά αξίες που αντιστοιχούν σε κάθε προϊόν ή υπηρεσία. Ο νόμος αυτός καταργείται μόνο αν το σύστημα αυτό ανατραπεί και οικοδομηθεί ο σοσιαλισμός, με έναν διαφορετικό τρόπο παραγωγής. Ακόμη, αν υποθέσουμε ότι τα κατώτερα στρώματα ανέπτυσσαν και συμμετείχαν σε ένα δίκτυο «μοιράσματος», δεν θα είχαν εξ’ αρχής προϊόντα να μοιραστούν, λόγω της φτώχειας τους, που προέρχεται από τον χαμηλό μισθό τους ή την ανεργία τους. Όσο ο παγκόσμιος πλούτος (πρώτες ύλες, μέσα παραγωγής, ανθρώπινη εργασία) ελέγχονται από την αστική τάξη, κάθε οικονομική δραστηριότητα υπακούει στον νόμο του καπιταλισμού. Δεν αποκλείονται φυσικά οι διάφορες εθελοντικές δράσεις (πχ ανταλλακτικά παζάρια, ανταλλαγή αντικειμένων στο διαδίκτυο κτλ) αλλά πρέπει να διευκρινίζεται ότι έχουν μια συγκεκριμένη μικρή εμβέλεια που καμία σχέση δεν έχει με το γενικευμένο οικονομικό πρόβλημα που υπάρχει.

Τα παραπάνω δεν σημαίνουν προφανώς ότι δεν υπάρχει κανένα πεδίο που μπορεί να αναπτυχθεί η αλληλεγγύη μεταξύ των λαϊκών - εργατικών στρωμάτων. Το μοναδικό πεδίο ανάπτυξης της αλληλεγγύης με την ουσιαστική έννοια του όρου είναι η οργάνωση και η αντίσταση απέναντι στην επίθεση με προοπτική την οικοδόμηση μιας κοινωνίας που θα εξασφαλίζει στον καθένα εργασία με δικαιώματα, σίτιση, στέγαση κτλ, που ο κοινωνικός πλούτος θα ανήκει σε αυτούς που τον παράγουν. Γιατί η αλληλεγγύη μπορεί να προκύψει μόνο σε ταξική βάση,με συνδετικό υλικό όχι τη διαχείριση της φτώχειας αλλά την πάλη και διεκδίκηση σε συλλογικό επίπεδο.