Αναδημοσιεύουμε σειρά άρθρων πληροφόρησης αλλά και άποψης για τα γεγονότα που εξελίσσονται στην Παλαιστίνη και απαντούν στην άθλια προπαγάνδα των Μέσων Μαζικής Εξαπάτησης. Η αναδημοσίευση δεν σημαίνει απαραίτητα και πλήρη ταύτιση απόψεων.
Για την ιστορία, τη σημασία και τη δύναμη του συνθήματος «Από τον Ποταμό ως τη Θάλασσα»
Elliott Colla*
Πηγή: Mondoweiss
Δεν είναι σαφές πότε και πού εμφανίστηκε για πρώτη φορά το σύνθημα «από τον ποταμό ως τη θάλασσα» στην παλαιστινιακή κουλτούρα διαμαρτυρίας. Υπάρχουν πολλές διαδικτυακές πηγές που ισχυρίζονται με βεβαιότητα ότι προέκυψε μέσα από τα παλαιστινιακά μαχητικά κινήματα μετά το ’67, αλλά δεν παρέχουν καμία τεκμηρίωση γι’ αυτό. Τα παλαιστινιακά επαναστατικά μέσα της δεκαετίας του ’60 και του ’70 είναι γεμάτα με πλούσια και περιεκτικά πολιτικά συνθήματα — αλλά σε αυτές τις πηγές δεν έχω συναντήσει ακόμη τη φράση «min al-nahr ila al-bahr» ή «min al-mayyeh li-mayyeh». Ομοίως, οι ακτιβιστές αυτής της εποχής που ρώτησα τις τελευταίες εβδομάδες δεν θυμούνται να έχει χρησιμοποιηθεί ως σύνθημα στη λογοτεχνία ή σε διαδηλώσεις αυτής της περιόδου. Η φράση δεν εμφανίζεται πουθενά στα Παλαιστινιακά Εθνικά Καταστατικά του 1964 ή του 1968, ούτε στο Καταστατικό της Χαμάς του 1988.
Ακτιβιστές της Πρώτης Ιντιφάντα (1987-1993) μου είπαν ότι θυμούνται να ακούν παραλλαγές της φράσης στα αραβικά από τα τέλη της δεκαετίας του 1980 και μετά, όπως: «min al-mayyeh li-mayyeh, Filastin ‘arabiyyeh» (από το νερό του [ποταμού] στο νερό της [θάλασσας] / η Παλαιστίνη είναι αραβική) και «Filastin Islamiyyeh / min al-nahr ila al-bahr» (η Παλαιστίνη είναι ισλαμική / από το ποτάμι στη θάλασσα). Οι μελετητές της Παλαιστίνης τεκμηριώνουν τη χρήση και των δύο αυτών φράσεων σε γκράφιτι της περιόδου.1
Φίλοι και ακτιβιστές που ρώτησα θυμούνται ότι αυτή η φράση χρησιμοποιήθηκε κατά την εποχή του Όσλο, όταν προσαρμόστηκε και αναπτύχθηκε ως μέρος της κριτικής και της καταγγελίας εναντίον μιας παλαιστινιακής ηγεσίας από την Τύνιδα που παραιτήθηκε από τις διεκδικήσεις της ιστορικής Παλαιστίνης. Κάποια στιγμή, η φράση έγινε το ομοιοκατάληκτο κουπλέ που είναι σήμερα: «Min al-nahr ila al-bahr / Filastin satatharrar» (από τον ποταμό στη θάλασσα / η Παλαιστίνη θα είναι ελεύθερη). Είναι αυτή η εκδοχή — με την εστίασή της στην ελευθερία — που κυκλοφορεί στην αγγλόφωνη κουλτούρα αλληλεγγύης τουλάχιστον από τη δεκαετία του 1990. Πρέπει να γίνει περισσότερη έρευνα.
Προτού αναφερθώ στις διάφορες έννοιες που είχε αυτό το σύνθημα για τους ανθρώπους στο παρελθόν και αυτές που έχει σήμερα, θα πρέπει να πω λίγα λόγια για όσα έμαθα μελετώντας τα συνθήματα και την κουλτούρα διαμαρτυρίας στον αραβικό κόσμο.
Είναι λάθος να πιστεύουμε ότι το πλήρες νόημα ενός συνθήματος βρίσκεται μόνο στις λέξεις. Στην Παλαιστίνη, όπως και στον υπόλοιπο αραβικό κόσμο, τα συνθήματα συνδέουν την ποίηση με την πολιτική μέσω του τραγουδιού. Δεν έχουν όλα τα συνθήματα στην αραβική γλώσσα ομοιοκαταληξία και ρυθμό, αλλά τα πιο αξιομνημόνευτα έχουν — και αυτό το σύνθημα σίγουρα τα έχει. Η μουσικότητά τους βοηθά τα πλήθη να αφομοιώσουν και να θυμούνται γρήγορα νέα συνθήματα και παρέχει ακουστικά μοτίβα που προσκαλούν την ενσώματη κίνηση. Το τραγούδι, το χειροκρότημα, το ποδοβολητό και ο χορός δεν είναι δευτερεύοντα σε σχέση με το μήνυμα του συνθήματος, είναι μέρος αυτού που δίνει στα συνθήματα το νόημά τους.2
Τα συνθήματα δεν είναι ποτέ δηλώσεις χαραγμένες στην πέτρα, αλλά μάλλον θραύσματα μιας συνεχιζόμενης, αμφιλεγόμενης συζήτησης ή ενός διαλόγου. Τα περισσότερα συνθήματα είναι ειδικές για την περίσταση απαντήσεις σε μια άμεση κρίση ή ευκαιρία. Το να αφαιρέσει κανείς ένα σύνθημα από ένα τέτοιο πλαίσιο είναι σαν να το μπερδεύει με έναν μονόλογο και όχι με αυτό που είναι: ένα απόσπασμα διαλόγου.
Τα συνθήματα υπάρχουν σε γνωστά είδη3: ορισμένα εκφράζουν διαμαρτυρίες ή παράπονα, άλλα εκφράζουν προσδοκίες και απαιτήσεις. Κάθε είδος συνεπάγεται συνήθως τη δική του διάθεση. Τα συνθήματα καταγγελίας, για παράδειγμα, συνήθως προκαλούν έναν τόνο δίκαιου θυμού και συχνά συνοδεύονται από έναν έντονο ρυθμό στην εκτέλεση. Τα συνθήματα προσδοκίας και απαίτησης, αντίθετα, συχνά ακούγονται σαν γλυκύτατο τραγούδι ή ακόμη και σαν γέλιο. Η διαφορά στον τόνο της φωνής υπογραμμίζεται τακτικά από φυσικές χειρονομίες — υψωμένες γροθιές, χειροκροτήματα, κυματισμό σημαιών — που ενισχύουν και αποσαφηνίζουν το μήνυμα.
Οι συνθήκες αλλάζουν, οι στόχοι των μηνυμάτων αλλάζουν, όπως και οι διαθέσεις και οι τόνοι. Οι ακτιβιστές προσαρμόζουν τη ρητορική για να ταιριάζει σε νέους σκοπούς και πλαίσια, πράγμα που σημαίνει ότι ακόμη και τα πιο επιτυχημένα συνθήματα έχουν συνήθως πολύ μικρή διάρκεια ζωής. Παρόλα αυτά, τα παλιά συνθήματα δεν απορρίπτονται ποτέ — αποτελούν μια δεξαμενή για τα κοινωνικά κινήματα: οι ακτιβιστές συνήθως συνθέτουν νέα συνθήματα από τα παλιά, μεταποιώντας τα παλιά αλλά καλά για νέους σκοπούς.
Εν ολίγοις, τα συνθήματα δεν είναι ποτέ διαχρονικές φράσεις χαραγμένες στην πέτρα. Αντίθετα, έχουν ιστορίες αλλαγής και προσαρμογής. Ανεξάρτητα από το αρχικό τους μήνυμα και τις συνδηλώσεις τους, το νόημά τους αναπτύσσεται και αλλάζει με την πάροδο του χρόνου — ενώ τα συνθήματα έχουν συχνά επίπεδα νοήματος, δεν είναι όλα τα επίπεδα εξίσου σημαντικά ανά πάσα στιγμή. Το πλαίσιο είναι το παν: το ποιος λέει τις λέξεις — σε ποιον, πώς, σε ποιο πλαίσιο και για ποιο σκοπό — έχει τόσο μεγάλη σημασία όσο και οι ίδιες οι λέξεις.
Με αυτήν την κατανόηση, μπορούμε να εκτιμήσουμε ορισμένες από τις έννοιες του συνθήματος όπως αυτό προσαρμόστηκε με την πάροδο του χρόνου. Για παράδειγμα, ορισμένες παραλλαγές προωθούν ένα αραβικό εθνικιστικό πλαίσιο («Η Παλαιστίνη είναι αραβική») και άλλες προτείνουν ένα ισλαμιστικό πλαίσιο («Η Παλαιστίνη είναι ισλαμική»). Αντίθετα, η τρέχουσα εκδοχή («Η Παλαιστίνη θα είναι ελεύθερη») εκφράζει μια ανοιχτή αλλά εμφατική φιλοδοξία για απελευθέρωση — αυτό του επέτρεψε να έχει απήχηση σε άλλους αγώνες για την ελευθερία.
Το πρώτο μισό του συνθήματος λειτουργεί ως απάντηση και διαμαρτυρία κατά της ιστορίας της διχοτόμησης της Παλαιστίνης. Το πλαίσιο του σχεδίου διχοτόμησης του ΟΗΕ του 1947 είναι σχετικό εδώ, δεδομένου ότι επεδίωκε να διαιρέσει την ιστορική Παλαιστίνη — τη γη μεταξύ του Ιορδάνη ποταμού και της Μεσογείου — σε δύο κράτη, ένα εβραϊκό και ένα αραβικό. Η Νάκμπα του 1948 είναι επίσης σχετική, καθώς έκανε το σχέδιο αυτό πραγματικότητα. Ομοίως σημαντική είναι η ισραηλινή κατοχή, μετά τον πόλεμο του 1967, των εναπομεινάντων παλαιστινιακών εδαφών στη Δυτική Όχθη και τη Γάζα. Σημαντικές σε αυτό το πλαίσιο είναι επίσης οι Συμφωνίες του Όσλο, με τις οποίες η Δυτική Όχθη κατακερματίστηκε σε ένα αρχιπέλαγος «Μπαντουστάν» που περιβάλλεται από ισραηλινούς οικισμούς, βάσεις και σημεία ελέγχου. Το ίδιο και το διαχωριστικό τείχος του Ισραήλ, το οποίο ανεγέρθηκε για πρώτη φορά στον απόηχο της Δεύτερης Ιντιφάντα, το οποίο έχει τεμαχίσει τη Δυτική Όχθη με κάθε είδους τρόπο.
Αυτή η ιστορία της διχοτόμησης και του κατακερματισμού, μαζί με την ισραηλινή ιδιοποίηση και προσάρτηση παλαιστινιακών εδαφών, αποτελεί το ευρύτερο πλαίσιο που δίνει νόημα στη φράση «από τον ποταμό ως τη θάλασσα». Θα μπορούσαμε να περιμένουμε ότι αυτή η φράση θα υιοθετηθεί σε αντιδράσεις διαμαρτυρίας σε συγκεκριμένες στιγμές κλοπής γης και διαχωρισμού και σε νέες απειλές για περαιτέρω διαχωρισμό. Αυτό υποδηλώνει ότι ο στόχος αυτού του συνθήματος διαμαρτυρίας θα μπορούσε συχνά να είναι η παλαιστινιακή ηγεσία — ιδιαίτερα η Παλαιστινιακή Αρχή — η οποία συνεργάστηκε με το Ισραήλ σε αυτή τη διαδικασία διάσπασης. Ταυτόχρονα, έχει και μια πιο φιλόδοξη έννοια, την ουτοπική επιθυμία για την επιστροφή μιας ενιαίας, αδιαίρετης Παλαιστίνης.
Η αγγλική εκδοχή αυτού του συνθήματος είναι σχετικά καινούρια στις διαδηλώσεις αλληλεγγύης στην Παλαιστίνη στη Βόρεια Αμερική, και χρονολογείται από τις αρχές της δεκαετίας του 2000 ή ίσως και νωρίτερα. Εδώ, κυκλοφορεί με διαφορετικό τρόπο, δεδομένων των διαφορετικών στόχων και συνθηκών της τοπικής κουλτούρας διαμαρτυρίας. Στη βορειοαμερικανική περίπτωση, δεν εκφέρεται ως έκφραση διαμαρτυρίας ή παράπονο, αλλά μάλλον ως απελευθερωτική προσδοκία. Αυτό συντονίζεται έντονα με άλλα θέματα αγώνα και υπέρβασης, ιδίως μεταξύ των κινημάτων των Αφροαμερικανών και των ιθαγενών. Επιπλέον, αυτό το σύνθημα έχει μια εκπαιδευτική πτυχή, καθώς λειτουργεί για να αυξήσει την αμερικανική συνείδηση σχετικά με την κεντρική σημασία της διχοτόμησης στην παλαιστινιακή ιστορία. Σίγουρα, περισσότεροι Αμερικανοί μιλούν για την ιστορία της Παλαιστίνης από ποτέ, και κάθε επίθεση σε αυτό το σύνθημα είναι μια ακόμη ευκαιρία για περισσότερη συζήτηση σχετικά με την ιστορία της διχοτόμησης.
Είναι η πρώτη φράση του συνθήματος — «από τον ποταμό ως τη θάλασσα»- που έχει προκαλέσει τόση οργή. Οι κυρίαρχοι εβραϊκοί κοινοτικοί θεσμοί, με κυριότερους την ADL (Anti-Defamation League) και την AJC (American Jewish Congress), επέμειναν ότι αυτή η φράση είναι αντισημιτική. Κατά τη διάρκεια των τελευταίων ετών, συνέταξαν νέους ορισμούς του αντισημιτισμού που καθιστούν πολλές κοινές εκφράσεις αλληλεγγύης προς την Παλαιστίνη ως ipso facto περιπτώσεις αντιεβραϊκής ρητορικής μίσους.4 Παρά την εκτεταμένη κριτική από μελετητές και εμπειρογνώμονες, οι νέοι ορισμοί έχουν υιοθετηθεί από ένα ευρύ φάσμα θεσμών, από το Στέιτ Ντιπάρτμεντ μέχρι τα γραφεία DEI (Diversity, Equality, Inclusion — Διαφορετικότητα, Ισότητα, Ένταξη) σε πολλά σχολεία, κολέγια και πανεπιστήμια. Στη βιβλιογραφία αυτή, το σύνθημα «από τον ποταμό ως τη θάλασσα» κατέχει εξέχουσα θέση στις κατηγορίες τους για αντισημιτική διγλωσσία.
Αυτή η προετοιμασία σήμαινε ότι, όταν ξέσπασε η τρέχουσα κρίση στις αρχές Οκτωβρίου, χιλιάδες γραφειοκράτες και διοικητικοί υπάλληλοι που δεν γνωρίζουν τίποτα για τη σύγκρουση Ισραήλ-Παλαιστίνης (για να μην αναφέρουμε την κουλτούρα αλληλεγγύης στην Παλαιστίνη), είχαν όλοι το ίδιο σενάριο. Αυτοί οι ορισμοί αποτέλεσαν την αφορμή για την τιμωρία αμέτρητων φοιτητών και υπαλλήλων, όπως ακριβώς αποτέλεσαν τη βάση για την πρωτοφανή μομφή κατά της βουλευτού Rashida Tlaib.
Η αντι-αντισημιτική αντίρρηση σε αυτό το σύνθημα είναι ουσιαστικά η εξής: οι εκκλήσεις για μια ελεύθερη Παλαιστίνη στη γη μεταξύ του ποταμού Ιορδάνη και της Μεσογείου συνεπάγονται αναγκαστικά το τέλος του ισραηλινού κράτους — αυτό συνεπάγεται την εξάλειψη των Εβραίων από την Παλαιστίνη — επομένως, το κάλεσμα για τη δολοφονία των Εβραίων ή την εκδίωξή τους από το Ισραήλ είναι ένα κάλεσμα για γενοκτονία — επομένως, πρόκειται για μια περίπτωση αντι-εβραϊκής ρητορικής μίσους.
Είναι αλήθεια ότι ένα κράτος της Παλαιστίνης θα συνεπαγόταν το τέλος του Ισραήλ ως εβραϊκό εθνοτικό-εθνικό κράτος. Αλλά όπως έχουν σημειώσει πολλοί Παλαιστίνιοι και Ισραηλινοί διανοούμενοι (και άλλοι): η αντικατάσταση του Ισραήλ με ένα παλαιστινιακό κράτος δεν χρειάζεται να οδηγήσει σε γενοκτονία ή εθνοκάθαρση των Εβραίων. Οι υποστηρικτές της λύσης του ενός κράτους, για παράδειγμα, έχουν σκεφτεί πολύ για ένα τέτοιο μέλλον και έχουν αναπτύξει διάφορα σενάρια για τη διασφάλιση μιας ζωντανής εβραϊκής παρουσίας παράλληλα με μια ζωντανή παλαιστινιακή σε διάφορες εκδοχές μιας μελλοντικής Παλαιστίνης, από μια δι-εθνική, κοσμική πολιτεία μέχρι μια ομοσπονδία.
Αυτές οι συζητήσεις σχετικά με τη λύση του ενός κράτους βρίσκονται σαφώς στο επίκεντρο του σύγχρονου σάλου για το σύνθημα.
Ειδικά για τις παλαιότερες γενιές των Εβραίων, το σύνθημα φέρνει στο μυαλό τους τη βαθιά προβληματική γλώσσα των Παλαιστινιακών Εθνικών Καταστατικών του 1964 και του 1968, τα οποία όριζαν ότι οι Εβραίοι θα έπρεπε να παραιτηθούν από το συλλογικό τους δικαίωμα στην αυτοδιάθεση, αν επιθυμούσαν να παραμείνουν σε ένα μελλοντικό κράτος της Παλαιστίνης.5 Έτσι, πολλοί Εβραίοι ακούνε αυτές τις λέξεις ως μια απήχηση της παλιάς εξοντωτικής γλώσσας της PLO, η οποία επεδίωκε να αφαιρέσει από τους Εβραίους τα δικαιώματά τους και ίσως τη θέση τους σε μια μελλοντική Παλαιστίνη.
Όμως για πολλούς άλλους Εβραίους, ιδιαίτερα τους νεότερους, το σύνθημα εκφράζει ένα πολύ πιο ευρύ όραμα ενός κοινού πολιτικού σχεδίου και ευθυγραμμίζεται με τη συμμετοχή τους σε άλλους αγώνες για ελευθερία και δικαιοσύνη. Αυτό το όραμα μοιράζονται πολλές εβραϊκές ομάδες, με πιο γνωστές τις Jewish Voice for Peace και If Not Now. Αυτές οι ομάδες αναβλύζουν με λαμπρή ενέργεια, αλλά δεν έχουν ακόμη ανατρέψει την παλιά φρουρά. Ο αγώνας συνεχίζεται. Εν τω μεταξύ, μέχρι να υπάρξει συναίνεση σχετικά με τη λύση του ενός κράτους, το νόημα του συνθήματος θα παραμείνει αμφισβητούμενο μεταξύ των εβραϊκών αμερικανικών κοινοτήτων. Οι ακτιβιστές θα πρέπει να λάβουν υπόψη τους αυτή την πραγματικότητα. Αν ένας από τους στόχους μας είναι να συγκινήσουμε το εβραιοαμερικανικό κοινό, πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι το ισραηλινό κράτος και οι σύμμαχοί του έχουν βρει εύκολο να οπλοποιήσουν το συγκεκριμένο σύνθημα προκειμένου να υποκινήσουν τον φόβο μεταξύ των Εβραίων.
Κλείνοντας, θα ήθελα να περιγράψω μια πρόσφατη προσωπική εμπειρία με αυτό το σύνθημα, όχι ως λέξεις αφαιρεμένες από τα συμφραζόμενα, αλλά όπως υπάρχει στον κόσμο. Στη διαμαρτυρία της 4ης Νοεμβρίου στην Ουάσιγκτον, εκατοντάδες χιλιάδες από εμάς συγκεντρώθηκαν για να απαιτήσουν την κατάπαυση του πυρός στον πόλεμο κατά της Γάζας. Κατά τη διάρκεια πολλών ωρών, τα πλήθη φώναζαν πολλά και διάφορα συνθήματα κατά του πολέμου, της βίας και της συνεχιζόμενης καταπίεσης των δικαιωμάτων και των προσδοκιών των Παλαιστινίων. Φωνάζαμε «Κατάπαυση του πυρός τώρα!», «Τέλος στην κατοχή τώρα!» και «Ελεύθερη, ελεύθερη Παλαιστίνη!». Θρηνήσαμε για τα θύματα των εγκλημάτων πολέμου του Ισραήλ. Βροντοφωνάξαμε ενάντια στον εναγκαλισμό του φιλελεύθερου κατεστημένου με την ισραηλινή γενοκτονία. Και τραγουδήσαμε το σύνθημα «Από τον ποταμό ως τη θάλασσα / η Παλαιστίνη θα είναι ελεύθερη».
Οι περισσότεροι από εμάς, συμπεριλαμβανομένου του εαυτού μου, δεν γνώριζαν τις προηγούμενες στιγμές της ιστορίας αυτού του συνθήματος ή τις διάφορες αποχρώσεις της σημασίας του σε διαφορετικά πλαίσια. Και αυτό δεν έχει πραγματικά σημασία. Πιο σημαντική από αυτή την ιστορία ήταν η κεφάτη διάθεση του ετερόκλητου πλήθους καθώς τραγουδούσαμε.
Δεν μπορώ να σας πω τι ήταν στην καρδιά του καθενός καθώς τραγουδούσαμε αυτά τα λόγια, αλλά μπορώ να μιλήσω λεπτομερώς για το πλαίσιο: τραγουδούσαμε για την ειρήνη, την αγάπη και τη δικαιοσύνη, και αυτό το τραγούδι ήταν πολύ ξεσηκωτικό και εμπνευσμένο. Μερικές φορές χειροκροτούσαμε. Κάποιες φορές σηκώσαμε τις γροθιές ή κουνήσαμε σημαίες. Χαμογελούσαμε και γελούσαμε, παρά τη θλίψη και τον θυμό, γιατί ήμασταν τόσο χαρούμενοι που βλέπαμε τόσους πολλούς φίλους και συγγενείς μας να στέκονται εκεί μαζί μας. Δεν ακούστηκαν τραγούδια μίσους εκείνη την ημέρα (ούτε σε καμία από τις δεκάδες τέτοιες διαδηλώσεις στις οποίες έχω συμμετάσχει) ούτε μια λέξη που να κατηγορεί τους Εβραίους για τα εγκλήματα του λεγόμενου εβραϊκού κράτους.
Από εκεί που βρισκόμουν στη γωνία της Πενσυλβάνια και της 12ης οδού, μπορούσα να δω εκατοντάδες νεαρούς Εβραίους ακτιβιστές, οι οποίοι έμοιαζαν να τραγουδούν το «Από τον ποταμό στη θάλασσα» τόσο δυνατά και με ενθουσιασμό όσο και οι χιλιάδες Άραβες που είχαν έρθει από το Νιου Τζέρσεϊ και το Ντιτρόιτ. Με δεδομένο τον αισιόδοξο τόνο της ημέρας, είναι παράλογο να φαντάζεται κανείς ότι αυτό το σύνθημα — ή το χαρούμενο τραγούδι μας γι’ αυτό — είχε οποιαδήποτε σχέση με τις επιθυμίες του εξοντωτισμού. Είναι αλήθεια ότι ήμασταν θυμωμένοι — είχαμε έρθει για να καταδικάσουμε τη γενοκτονία στη Γάζα και την αμερικανική συνενοχή σε αυτό το έγκλημα — αλλά το τραγούδι για την ελευθερία μας επέτρεψε να υπερβούμε τη σοβαρότητα και τη θλίψη της στιγμής. Απαιτήσαμε να σταματήσει η υποστήριξη των ΗΠΑ στο ισραηλινό απαρτχάιντ και για μια στιγμή ονειρευτήκαμε μαζί με τους Παλαιστίνιους την ελευθερία, γιατί ξέρουμε ότι κανείς μας δεν θα είναι ελεύθερος μέχρι η Παλαιστίνη να είναι ελεύθερη. Υπήρχε χαρά στον αέρα καθώς οι άνθρωποι τραγουδούσαν — το όνειρο της ελευθερίας φαίνεται να το κάνει αυτό στους ανθρώπους.
Σημειώσεις
1. Βλ. Saleh Abd Al-Jawad, “Faṣā’il al-ḥaraka al-waṭaniyya al-Filasṭīniyya fi-l-arāḍī al-muḥtalla wa-shu‘ārāt al-judrān,” Majallat al-dirāsāt al-Filasṭīniyya 2:7 (Καλοκαίρι 1991); και Julie Peteet, “The Writing on the Walls: The Graffiti of the Intifada,” Cultural Anthropology 11:2 (May 1996), 139-159.
2. Βλ. άρθρο μου: “Egyptian Movement Poetry,” Journal of Arabic Literature 51:1 (Spring 2020), 53-82.
3. Βλ. Kamal Mughith, Hitafat al-thawra al-Misriyya wa-nususha al-kamila (Cairo: Al-Majlis al-A‘la li-l-Thiqafa, 2014).
4. Βλ., για παράδειγμα, την καμπάνια του AJC από το 2019, “Translating Hate.”
5. Πρέπει να τονιστεί ότι ήδη από τη δεκαετία του 1970, η PLO είχε απομακρυνθεί από αυτές τις πρώτες διατυπώσεις. Βλ. Muhammad Muslih, Toward Coexistence: An Analysis of the Resolutions of the Palestine National Council (Washington, DC: Institute for Palestine Studies, 1990).
*Ο Elliott Colla είναι αναπληρωτής καθηγητής Αραβικών και Ισλαμικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Georgetown
Αναδημοσίευση από info-war
