Ταξίδι στην Κρακοβία: Εντυπωσιακή αστική ομορφιά - εντυπωσιακά επιλεκτική ιστορική μνήμη

Ένα πρόσφατο ταξίδι στην πόλη της Κρακοβίας μας έδωσε την ευκαιρία να θαυμάσουμε τη μεσαιωνική πόλη, το κάστρο της, τα καλοδιατηρημένα σοκάκια. Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι πρόκειται για μια πόλη με εμβληματικά τοπόσημα που κουβαλάνε τεράστιο ιστορικό βάρος, ακόμα κι όταν μετατρέπονται σε «αξιοθέατα» του μαζικού τουρισμού. Μιλάμε βασικά για τα στρατόπεδα Άουσβιτς και Μπίρκεναου αλλά και για τα ιστορικά αλατωρυχεία της Βιελίτσκα, τα 2 σημεία που - δικαίως - γνωρίζουν την μεγαλύτερη τουριστική προβολή.

Αφορμή όμως για το σημείωμα αυτό, ήταν η ολοφάνερη - σχεδόν παντού στην πόλη και στην ευρύτερη περιοχή - προσπάθεια σβησίματος οποιουδήποτε στοιχείου θύμιζε το πρώιμο σοσιαλιστικό παρελθόν της περιοχής. Σε φανερή, μάλιστα, αντίστιξη με την υπερπροβολή της «Αλληλεγγύης» που με την βοήθεια της εξιδανικευμένης Δύσης - στο ρόλο του Σωτήρα - «απελευθέρωσε» την πόλη από τα «σοσιαλιστικά δεινά της».

Ας δούμε ένα από τα πλέον τρανταχτά παραδείγματα «αποκομμουνιστικοποίησης» (όρος που θεσμοθετήθηκε δια νόμου το 2017, χρόνια μετά την κατάρρευση του ανύπαρκτου σοσιαλισμού που κυριάρχησε στα τέλη της δεκαετίας του '50) και που σε κάποιες εκδηλώσεις του, αγγίζει τα όρια του γκροτέσκου.

Το σοσιαλιστικό προάστιο Nowa Huta

Άποψη ενός οικοδομικού τετραγώνου της Nova Huta

Η περιοχή Nowa Huta - «Νέα Χαλυβουργεία» - είναι μια τεράστια συνοικία ανατολικά της Κρακοβίας, που ξεκίνησε να χτίζεται το 1947 στα πρότυπα του σοσιαλιστικού μοντέλου ζωής και της σοσιαλιστικής αρχιτεκτονικής, για να στεγάσει τους εργάτες ενός από τα μεγαλύτερα χαλυβουργεία της Ευρώπης και τις οικογένειές τους. Χτίστηκε για να προσφέρει ποιότητα ζωής, μεγάλους δρόμους και ανοιχτούς δημόσιους χώρους και σε αντίστιξη προς τα στενά μεσαιωνικά σοκάκια της παλιάς πόλης που είχαν αλωθεί από την αστική τάξη και τον τρόπο ζωής της. Κάθε οικοδομικό τετράγωνο ήταν δομημένο έτσι ώστε σε κοντινή απόσταση με τα πόδια από κάθε πολυκατοικία να υπάρχουν σχολεία, παιδικοί σταθμοί, καταστήματα, χώροι πρασίνου και συνεργεία εξυπηρέτησης. 

Το θέατρο του Λαού

Το θέατρο του λαού (Teatr Ludowy), ένα από τα πιο σημαντικά δείγματα του λεγόμενου σοσιαλιστικού ρεαλισμού, κατασκευάστηκε με βάση την αρχή ότι η υψηλή τέχνη δεν είναι αστικό προνόμιο αλλά ανήκει στον λαό και λειτουργεί μέχρι σήμερα. Η κεντρική πλατεία (τότε: «Plac Centralny») είναι ένας τεράστιος ανοιχτός κόμβος από τον οποίον ξεκινούν ακτινωτά πέντε φαρδιές λεωφόροι. 

Οι παλιές υψικάμινοι του χαλυβουργείου

Σήμερα: Το Χαλυβουργείο Huta im. Lenina – αυτή ήταν η ονομασία του μεταξύ 1954 και 1990 - που στην περίοδο της ακμής του απασχολούσε 40.000 εργαζόμενους, σήμερα ονομάζεται ArcelorMittal Poland S.A. από το όνομα της πολυεθνικής – κολοσσού στην οποία ανήκει. Το χάλκινο άγαλμα του Λένιν στην «πλατεία των ρόδων» αποκαθηλώθηκε το 1989 και πουλήθηκε ως μέταλλο σε Σουηδό επιχειρηματία. Ο επίμονος επισκέπτης μπορεί να βρει φωτογραφίες της πλατείας με το άγαλμα και ένα mini αντίγραφο σε γειτονικό ιστορικό εστιατόριο. Το μόνο άγαλμα του Λένιν του μπορεί να δει κανείς στην πόλη είναι το μικρό πράσινο «Συντριβάνι του Μέλλοντος» με τον Λένιν να ουρεί, κομμάτι μίας έκθεσης σύγχρονης τέχνης του 2014, που αποφάσισαν να κρατήσουν μόνιμα.

Όσο για την κεντρική πλατεία, άλλοτε Plac Centralny, σήμερα ονομάζεται - μαντέψτε! - Πλατεία Ronalda Reagana, προς τιμήν βεβαίως του 40ού Προέδρου των Ηνωμένων Πολιτειών, φανατικού αντικομμουνιστή της εποχής του «ψυχρού πολέμου», και στο κέντρο της φέρει ένα ακόμα μνημείο της «Αλληλεγγύης». Όσο για τους παρακείμενους δρόμους, φέρουν ανάλογες ονομασίες όπως αυτή του πολωνική καταγωγής, Πάπα Ιωάννη Παύλου του Β. Φήμες λένε, ότι παρά τις τεκτονικές κοινωνικές αλλαγές που έχουν συντελεστεί στο μεταξύ, οι παλιοί κάτοικοι της περιοχής, ιδιαίτερα αυτοί που με τα χέρια τους έχτισαν την πόλη, εξακολουθούν να αναφέρονται στην πλατεία ως Plac Centralny. 

Η εργατική ιστορία που «κρύβεται» στα αλατωρυχεία

Στην Πολωνία η επιλεκτική διαγραφή της μνήμης είναι θεσμοθετημένη. Τα παραδείγματα δεν σταματούν στη Nowa Huta και θα μπορούσαμε να γράψουμε σελίδες ολόκληρες. Η ξενάγηση στο περίφημο – και πραγματικά εντυπωσιακό – αλατωρυχείο της Βιελίτσκα (Wieliczka), περιστρέφεται εξολοκλήρου:

1. Γύρω από τον Πολωνικό Καθολικισμό, τις επισκέψεις του Πάπα Ιωάννη Παύλου Β΄, και την αισθητική ομορφιά των χτισμένων από αλάτι παρεκκλησίων και πολυελαίων, που αποδεικνύουν, σύμφωνα πάντα με τους ξεναγούς, την βαθιά πίστη των μεταλλωρύχων και

2. Γύρω από τον ευρύτερο μύθο της «Αλληλεγγύης» (Solidarność). Ούτε μία λέξη δεν περισσεύει – και θα πρέπει να ψάξει κανείς πολύ για να την ανακαλύψει – για τις άθλιες συνθήκες εργασίας, τις μεγάλες απεργιακές διεκδικήσεις και την «Ματωμένη Άνοιξη» του 1936 που πνίγηκε στο αίμα από το αυταρχικό καθεστώς του στρατάρχη Γιούζεφ Πιουσούτσκι. Αποσιωπούνται ακόμα και οι απεργίες του 1980 υπό την αιγίδα της «Αλληλεγγύης» (Solidarność), ακριβώς επειδή ήταν... απεργίες. 

Άουσβιτς και Μπίρκεναου: Ξενάγηση υπό κρατική εποπτεία

Όσο για την ξενάγηση στο Άουσβιτς και το Μπίρκεναου, γίνεται με ακουστικά και πολύ γρήγορους, βιομηχανοποιημένους ρυθμούς, που δεν επιτρέπουν να σταθείς λεπτό και να σκεφτείς τη συγκλονιστική Ιστορία που ξεδιπλώνεται μπροστά σου. Όλοι οι ξεναγοί, συνοδεύονται υποχρεωτικά από έναν/μία κρατικό επόπτη που … παρακολουθεί τι λένε και κυρίως, όπως μάθαμε μετά, αν παραβαίνουν τον αμφιλεγόμενο νόμο που ψήφισε η πολωνική κυβέρνηση το 2018 και απαγορεύει, μεταξύ άλλων, οποιαδήποτε αναφορά σε συνεργασία Πολωνών και Ναζί. Στο τέλος της ξενάγησης, έξω από την πύλη του Μπίρκεναου, η - νεότατη σε ηλικία - ξεναγός μας αναφέρθηκε για πρώτη και τελευταία φορά στην απελευθέρωση του στρατοπέδου από τον Σοβιετικό στρατό στις 27/1/1945, λέγοντας με χαμηλή φωνή «it was the Red Army». 

Το «παράδοξο» του κάστρου Βάβελ 

Τέλος, στις αίθουσες και το θησαυροφυλάκιο του κάστρου Βάβελ, μπορεί κανείς να δει μεσαιωνικά λάβαρα και σπαθιά αλλά και αναγεννησιακές ταπισερί που φέρουν μια πανομοιότυπη λεζάντα: «Το έκθεμα είχε κλαπεί από τη Ρωσική αυτοκρατορία. Συντηρήθηκε και επιστράφηκε στην Πολωνία την δεκαετία του 1920». Στην περίπτωση αυτή, οι λεζάντες αυτές όχι μόνο παραμένουν αλλά υπερτονίζονται, αφού η επιστροφή των εκθεμάτων ήταν όρος της Συνθήκης της Ρίγα που υπογράφηκε το 1921, και έληξε τον Πολωνο – Σοβιετικό πόλεμο που ξεκίνησε το 1919, όταν το νεοσυσταθέν αστικό πολωνικό κράτος προσπάθησε να εκμεταλλευτεί τις συνθήκες εμφυλίου και την ιμπεριαλιστική επέμβαση στα σοβιετικά εδάφη για να αποκαταστήσει τα παλαιότερα σύνορά του. Οι λεζάντες αυτές εξυπηρετούν απόλυτα το σημερινό πολωνικό εθνικό αφήγημα εφόσον υπενθυμίζουν μια μεγάλη στρατιωτική και διπλωματική νίκη της Πολωνία επί της νεαρής επαναστατικής Σοβιετικής Ένωσης. 

Λεζάντα εκθέματος

Ο αντικομμουνισμός καλά κρατεί – Το σύστημα φυλάει τα νώτα του

Η διαχείριση της Ιστορικής μνήμης είναι κάτι παραπάνω από πεδίο τουριστικής αξιοποίησης. Είναι πολιτικό εργαλείο. Στην Πολωνία, η «αποκομμουνιστικοποίηση» είναι επίσημος όρος. Ξεκίνησε το 1989, εντάθηκε με ειδικό νόμο το 2017 και πήρε επιθετική μορφή μετά τη εισβολή του ρωσικού ιμπεριαλισμού στην Ουκρανία. Το Κομμουνιστικό Κόμμα είναι παράνομο από το 2025 ενώ απαγορεύεται κάθε αναφορά ή χρήση σχετικών συμβόλων ή ονομάτων σε δρόμους και δημόσια κτήρια.

Ο αντικομμουνισμός και η θεωρία των δύο άκρων επελαύνουν ταχύτατα όχι μόνο στις χώρες του λεγόμενου «ανατολικού μπλοκ» αλλά σε όλη την Ευρώπη και παγκοσμίως. Ο καπιταλισμός προβάλλεται ως η «μόνη εναλλακτική» (TINA). Όσο για τα σύμβολα του Δυτικού πολιτισμού, όπως το λογότυπο των McDonald's,, όχι μόνο δεν απαγορεύονται αλλά φιγουράρουν υπερήφανα στην είσοδο της μεσαιωνικής πόλης της Κρακοβίας. Όπως εξάλλου και σε όλο τον κόσμο, χωρίς να υπολογίζουν μνήμη, ιστορία και ταξικούς αγώνες.

Θα μπορούσε κανείς να ρωτήσει: Μα είναι σήμερα ο κομμουνισμός υπαρκτός και άμεσος κίνδυνος για την αστική τάξη και τον καπιταλισμός; Η απάντηση είναι: Η αστική τάξη ξέρει. Ξέρει ότι ο ιμπεριαλισμός βρυχάται και οι λαοί έρχονται αντιμέτωποι με την απόλυτη βαρβαρότητα. Και πρέπει να φυλάξουν τα νώτα τους. Να πείσουν του καταπιεζόμενους αυτού του κόσμου πως μία άλλη καλύτερη κοινωνία είναι ανέφικτη. Και τρέμουν τη στιγμή που οι λαοί θα συνειδητοποιήσουν τη δύναμή τους και θα εμπνευστούν από το κομμουνιστικό όραμα μιας κοινωνίας χωρίς εκμετάλλευση.

Κ.Α.