Αναδημοσιεύουμε από Σφεντόνα
Ιδανικός κι ανάξιος εραστής (Γιάννη Σπανού)
Καλώς ήρθατε!
Σήμερα η ποίηση του Καββαδία είναι ευρέως γνωστή ίσως περισσότερο μέσα από τις μελοποιήσεις. Κατά βάση του Θάνου Μικρούτσικου, αλλά όχι μόνο. Ανάμεσα στους πολλούς που μελοποίησαν τα ποιήματά του ήταν οι Ξέμπαρκοι, η Μαρίζα Κωχ, ο Γιάννης Σπανός και άλλοι. Όλα αυτά όμως μετά το θάνατο του ποιητή το 1975. Ως τότε, την απόπειρα μελοποίησης την είχε κάνει ο ποιητής Μανόλης Αναγνωστάκης σε ρεμπέτικα μοτίβα με ποιήματα όπως ο «Σταυρός του Νότου» και το «Cambay’s Water». Η απάντηση του Καββαδία γεμάτη απογοήτευση: «Η ειρωνεία είναι όπλο των αδυνάτων», είπε φανερά απογοητευμένος, όσο περνούσε την υπόλοιπη βραδιά στη σιωπή.
Η ποίησή του, ωστόσο, δεν αντιμετωπίστηκε πάντα με την ίδια συμπάθεια που την αντιμετωπίζουμε σήμερα. Ήταν ιδιαίτερα γνωστή ήδη από την αρχή της, αλλά ορισμένοι επέμεναν να βλέπουν μόνο τα «θαλασσινά». Αλήθεια είναι πως η θάλασσα κυριαρχεί στο έργο του, όπως και η σχέση του με τις γυναίκες, τις ουσίες κλπ. Όμως η ποίησή του είναι γεμάτη με τη ζωή του ναυτικού. Ήταν η ποίηση των συναδέλφων του και ως προς αυτό έστω ήταν κοντά στην τάξη του.
Λαϊκός, αλλά όχι των μεγαλείων. Αυτό το μαρτυρούν διάφορα περιστατικά. Όπως μαρτυρά ο Μήτσος Κασόλας, σε μια παρέα τον ρώτησαν:
—Και τον Καββαδία, τον εαυτό σας, εσείς πώς τον εκτιμάτε;
Εκείνος γελάει.
—Θα σας πω: Μια φορά, μια κυρία, κάποτε, που είχε διαβάσει ποιήματά μου ίσως, ή της είχαν μιλήσει για μένα, στο κατάστρωμα ενός πλοίου που ταξίδευε με πλησίασε. Με κοίταξε, αλλά προφανώς δεν της καλοφάνηκα ότι εγώ μπορεί να ‘μια ο Καββαδίας, και με ρώτησε: «Μήπως εσείς δουλεύετε εδώ, σ’ αυτό το καράβι;». «Ναι, δουλεύω». «Έναν ποιητή Καββαδία, ασυρματιστή, ξέρετε αν δουλεύει εδώ;». «Δουλεύει, πώς…» «Και πώς μπορώ να τον δω;». «Δεν ξέρω, ρωτήστε και θα σας πούνε». «Μα ρώτησα κάποιον και μου έδειξε εσάς. Τον έχετε τίποτα αυτόν τον Καββαδία;». «Ναι, χεσμένον…».
Ή πάλι, όπως αποκαλύπτεται αργότερα στον Φρέντυ Γερμανό:
«Η επιτυχία δεν άλλαξε τίποτε στη ζωή του Νίκου Καββαδία. Δεν άφησε τη θάλασσα, το καράβι του, τη δουλειά του, για να έλθει και να εγκατασταθεί στην Αθήνα, να αρχίσει να υπογράφει αυτόγραφα και να δίνει συνεντεύξεις […] Έμεινε στη θέση του σαν καλός στρατιώτης, που δεν εγκαταλείπει το χαράκωμά του, ακόμη και όταν πίσω από την πλάτη του τον καλούν οι φωνές των σειρήνων. Οι αναγνώστες των Μαραμπού ρωτούσαν στην Αθήνα: “Μα ποιος είναι ο Καββαδίας;” Όσοι τον ήξεραν, απαντούσαν απλά: “Ένας ναυτικός”».
Ενώ όταν πήγε να υπογράψει το πρακτικό της «Δημοκρατικής Αντιμοναρχικής Ένωσης», σύμφωνα με τα λεγόμενα του Τάσου Βουρνά στην Αυγή, δήλωσε απλά:
«—Νικόλαος Καββαδίας, ναυτικός.
—Έχετε υπογράψει;
—Όχι, τώρα θα υπογράψω. Θέλω να προσχωρήσω στην Κίνηση!»
Τον πλησιάζουν και λένε:
«—Ο κύριος, λέω, δεν έδωσε πλήρη στοιχεία της ταυτότητάς του! Είναι ο ποιητής Νίκος Καββαδίας!»
[…]
—Όχι, όχι, [φωνάζει ο ίδιος]. Είμαι ναυτικός!
—Άδικα αγωνίζεστε να μας γελάσετε, [του λένε]. Ξέρουμε πολύ καλά το έργο σας!
Ο καημένος ο Κόλιας νιώθει σα ν’ άνοιξε η γη να τον καταπιεί.
—Έλα να σε φιλήσω, μου λέει.
Και φεύγει σεμνός, παλικάρι του στίχου και της θάλασσας.»
Ούτε καταδεχόταν να φάει στην τραπεζαρία των αξιωματικών, αλλά έτρωγε σε αυτήν του υπόλοιπου πληρώματος. «Βλέπεις; Και σ’ αυτό το ζήτημα είμαι δημοκρατικός», έλεγε όταν το σχολίαζαν έκπληκτοι.
Σύμφωνα με δική του αφήγηση:
«Μια φορά, πριν πολλά χρόνια, σ’ ένα μπαρ στη Μελβούρνη, συνάντησα έναν Κεφαλονίτη που δούλευε λαδάς στα αυστραλέζικα καράβια της κόστας και θυμόταν όλο το Μαραμπού απέξω. Τον ρώτησα αν γνώρισε ποτέ εκείνον που το έγραψε. “Όχι”, μου ‘πε. Και πρόσθεσε κατόπιν: “Μα έχει χρόνια πεθάνει. Ήταν πολύ γέρος”. “Ναι”, του ‘πα. “Θα ‘πρεπε να ‘χει πεθάνει στα 1935 μεταξύ Κολόμπο και Άντεν, μα με γέλασε”. Δεν το κατάλαβε και συνεχίσαμε να πίνουμε και να μιλάμε για το… συγχωρεμένο».
Όμως ποια είναι τα στοιχεία της ποίησής του; Πολιτική, κοινωνική ή «θαλασσινή»; Σε αυτό εκφράστηκαν πολλές απόψεις κατά καιρούς, καθώς ο καθένας τον κατηγορούσε για αυτό που δεν ήθελε να διαβάσει ή δεν έβλεπε στην ποίησή του. Άλλος τον ψέγει ότι δεν ασχολείται καθόλου με τα ζητήματα των συναδέλφων του, άλλος τον ψέγει επειδή ασχολείται σχεδόν αποκλειστικά με τα ζητήματα των συναδέλφων του. Κατά τη γνώμη μου ο Καββαδίας ήταν λίγο ρητά πολιτικός, όμως έντονα κοινωνικός, αν και όλα γράφονταν με φόντο τη θάλασσα και τις δικές του περιπέτειες σ’ αυτήν, είτε φανταστικές είτε πραγματικές. Πρωταγωνιστές του ήταν οι ναυτικοί συνάδελφοί του, οι γυναίκες που συναντούσε, μυθικά πλάσματα αλλά και ιστορικά πρόσωπα.
Όμως για αυτά θα ακούσετε ορισμένα κομμάτια στη συνέχεια.
Σταυρός του Νότου (Θάνου Μικρούτσικου)
Καραντί (Θάνου Μικρούτσικου)
William George Allum (Λάκη Παπαδόπουλου)
Εσμεράλδα (Θάνου Μικρούτσικου)
Ωστόσο, ο Καββαδίας πεζογραφικά διαφέρει. Χαρακτηριστικά στη Βάρδια αναφέρεται συχνά στις συνθήκες που ζουν οι ναυτικοί. Και παραθέτω:
«Την άλλη μέρα πας στο Σωματείο και μπαίνεις τελευταίος κάτου από διακόσιους που περιμένουμε μπάρκο. Δουλεμένος, σου λέει ο άλλος. […] Σου μείναν τρεις κι εξήντα. Ο ξέμπαρκος είν’ ένα σκουπίδι. Γίνεται την άλλη μέρα. Μόλις αλαργέψει ένα μίλι από τη θάλασσα. Κάθεσαι μήνες στο παγκάκι κανενός κήπου και λιώνεις το βρακί σου. Κόβεις το τσιγάρο στο μισό. Τον καφέ ολάκερο. Σου μένει το κομπολόι. Σπάει κι αυτό και χάνεις τις μισές χάντρες. Καλύτερα σε ξένο τόπο χωρίς δουλειά. Να μη σε βλέπουν οι γνωστοί και κουνάνε το κεφάλι. Να μη σε βαρεθούν οι δικοί σου. Στο Cardiff. Στο Sailor’s Rest. Το πιάτο και τα μαχαιροπίρουνα σιγουραρισμένα στο τραπέζι με ψιλές αλυσίδες […]. Έρχεται η μέρα να φύγεις. Έχεις αποκάμει ν’ ανεβοκατεβαίνεις σκάλες. Παίρνεις ένα χαρτί και τότε αρχινάει το μαρτύριο: Σπίτι του Ναύτη, Αποδημία, Ασφάλεια, Γιατρός, Λιμεναρχείο… Θα με βρούνε σε τάξη; Νετάρεις. Παίρνεις την μπροστάντζα και πληρώνεις τα χρέη. Ανεβαίνεις την ανεμόσκαλα κι είσαι ψοφίμι. Σαλπάρεις. Ταξιδεύεις. Και ζεις πάντα με την αγωνία πως θα σε βγάλουνε…»
Και αλλού:
«Βαρέθηκα ξέμπαρκος στην Αμβέρσα. Τον πρώτο μήνα τα βόλεψα. Μπήκε βαρύς χειμώνας. Δούλεψα δυο βδομάδες ματσακόνι σ’ ένα χιώτικο. Μ’ έφαγε το κρύο πάνω στη σκαλωσιά. Έκανα κουράγιο, πιστεύοντας πως θα με παίρνανε μαζί. Με γελάσανε κι απόμεινα στο ντόκο να το κοιτάζω που βιράριζε για την Αργεντίνα».
Όμως δεν ήταν μόνο στα πεζά του η κοινωνική του υπόσταση. Βέβαια, τον πρώτο καιρό, ιδιαίτερα ως το Μαραμπού, δεν ήταν ιδιαίτερα πολιτικός. Φυσικά, ακόμα και το εργατικό και λαϊκό κίνημα ή και το επαναστατικό ΚΚΕ δεν είχαν φτάσει ακόμα στα ύψη που βρέθηκαν τις επόμενες δεκαετίες. Άλλωστε, τα περισσότερα ποιήματα γράφτηκαν όσο ο Καββαδίας ήταν ακόμα μικρός σε ηλικία. Το Μαραμπού πρωτοεκδόθηκε όταν ο ίδιος ήταν 23 χρονών. Ο ίδιος αργότερα έλεγε πως «οι μπροσούρες δεν πρέπει να μπαίνουν στις ποιητικές συλλογές».
Το τήρησε; Ως ένα σημείο, ναι. Τα πιο πολιτικά του ποιήματα ήταν σε αριστερά περιοδικά κι όχι στις τρεις συλλογές που εκδόθηκαν. Η πολιτικοποίηση όμως ήρθε μετά το Μαραμπού. Για τη συλλογή αυτή, έγραψε ο Βασίλης Λούλης, που φαίνεται πως ήταν πρωτεργάτης του… αντικαββαδισμού:
«Απ’ όλα αυτά τίποτα δεν είδε ο κ. Κ…, τίποτα δεν μίλησε στην ποιητική ψυχή του την ευαίσθητη; Τότε για μας είχαν ενδιαφερθεί ως και κάποιοι κύριοι του συλλόγου προς προστασίαν των δικαιωμάτων του ανθρώπου στην Αμβέρσα και αυτός ολοένα το βλακώδες Μαραμπού του κοίταζε; Δεν έριξε τη ματιά του και πουθενά αλλού καμιά φορά ο ευλογημένος; Όποιος δεν ξέρει, και όλοι σας οι στεριανοί δεν ξέρετε, διαβάζοντας τον κ. Κ… με το δίκιο του θα πιστέψει πως η ζωή μας στα βαπόρια γύρω σε τρία πράγματα φέρνει βόλτα ολοένα. Ταβέρνα-ναρκωτικά-μπουρδέλο…»
Η επόμενη εποχή αλλάζει τα πράγματα για το κίνημα στη χώρα αλλά και ειδικά για τον Καββαδία. Το 1947 κυκλοφορεί το Πούσι. Όμως μέχρι τότε μεσολάβησαν πολλά. Εδώ αξίζει να αναφερθεί πως ο Καββαδίας υπήρξε λάτρης της Σοβιετικής Ένωσης ή ακόμα σωστότερα της Οκτωβριανής Επανάστασης, μιας και για την οικοδόμηση διατηρούσε τις αμφιβολίες του. Όμως ποτέ δεν θέλησε να καταφερθεί δημόσια εναντίον της ΕΣΣΔ, κι αυτό το μαρτυρεί η άρνησή του να μιλήσει για όσα είδε στη Ρωσία, όταν τον παραίνεσε ο Μυριβήλης. Μετά την παραίνεση αυτή, ο Καββαδίας πλέον κατάλαβε πως ο λογοτέχνης φίλος του είχε αλλάξει.
Πριν απ’ όλα αυτά, εκτός από τη συμμετοχή του ποιητή στο αλβανικό μέτωπο, η αδερφή του, η Τζένια Καββαδία μαρτυρούσε πως ο Νίκος μπήκε στην αντίσταση μέσα από τις γραμμές του ΚΚΕ. Παρόλο η στράτευση στο ΚΚΕ έχει κατά καιρούς έχει αμφισβητηθεί —αν και όχι η στράτευση στο ΕΑΜ — ο Σταμάτης Καββαδίας, καθοδηγητής των δικηγόρων του επαναστατικού τότε ΚΚΕ στην Αθήνα αναφέρει κατηγορηματικά πως ο Νίκος Καββαδίας υπήρξε μέλος του ΚΚΕ. Πρώτα μέσα από το ΕΑΜ Ναυτικών κι έπειτα από το ΕΑΜ Λογοτεχνών-Ποιητών. Σε αυτό, αντικατέστησε τον Θέμο Κορνάρο στη θέση του επικεφαλής.
Όπως μαρτυρούσε ο Σταμάτης Καββαδίας:
«Από την πρώτη στιγμή που ανέλαβε γραμματέας έδειξε ότι δεν ήταν μόνο ο άξιος ναυτικός και ο καθιερωμένος με γενική αναγνώριση ποιητής, αλλά και ότι διέθετε και πολιτικές και οργανωτικές ικανότητες. Παρόλο που δεν είχε τη μακρόχρονη πείρα του προκατόχου του, σε λίγο χρόνο προσαρμόστηκε, συνέλαβε την πραγματικότητα και την ψυχολογία του υλικού μέσα στο οποίο δρούσε και κατάφερε να φέρει σε πέρας τη δύσκολη αποστολή του. […] Η προσφορά του ήταν σημαντική όχι μόνο γιατί εκάλυψε το κενό που άφησε ο Θέμος Κορνάρος, αλλά γιατί έδειξε θάρρος, προσόν απαραίτητο του κάθε ηγέτη, αλλά ακόμα πιο αναγκαίο εκείνη την εποχή που με τους παντοειδείς διωγμούς κατά της αριστεράς κάθε μέρα εντείνονταν και το ψυχολογικό κλίμα που επικρατούσε μετά την ήττα της. Έδειξε σεμνότητα και εφέρθηκε με σεβασμό σε όλους και πολύ περισσότερο στους ιεραρχικά κατώτερούς του στην οργανωτική ιεραρχία, αλλά παλαιούς στην τέχνη, και αγάπη σε όλους. Η θητεία του Νίκου Καββαδία στη θέση του γραμματέα του ΕΑΜ Λογοτεχνών-Ποιητών προσθέτει ένα ακόμα τίτλο στην αντιστασιακή του δράση».
Μέσα σε αυτό το κλίμα αρχίζει και γράφει τα πρώτα αμιγώς πολιτικά. Τον Δεκέμβρη του 1943 δημοσιεύει στους Πρωτοπόρους το ποίημα «Αθήνα 1943»:
Οι δρόμοι κόκκινες γιομάτοι επιγραφές
τρανά την ώρα διαλαλούν την ορισμένη.
Αγέρας πνέει βορεινός απ’ τις κορφές
κι αργοσαλεύουνε στα πάρκα οι κρεμασμένοι.
Μες στην Αθήνα όλα τα πρόσωπα βουβά
και περπατάν αργά στους δρόμους «εν κινδύνω»
ως τις εφτά που θ’ ακουστεί «Σιστάς Μοσκβά»
και στις οχτώ (βάλ’ το σιγά) «Εδώ Λονδίνο».
Φύσα ταχιά σπιλιάδα, φύσα βορεινή.
Γραίγο κατρακύλα απ’ την Κριμαία.
Κατά τετράδας παν στο δρόμο οι γερμανοί
κάτου από μαύρη, κακορίζικη σημαία.
Μήνα το μήνα και πληθαίνουν οι πιστοί, ώρα την ώρα και φουντώνει το μελίσσι
ως τη στιγμή που μες στους δρόμους θ’ ακουστεί
η μουσική που κάθε στόμα θα λαλήσει.
Δεν ήταν ο μόνος. Πολλοί συνάδελφοί του λογοτέχνες στρατεύτηκαν. Ακόμα και άτομα που αργότερα αποχώρησαν, ενώ ο Καββαδίας έμεινε πιστός στις ιδέες του. Όλα αυτά τα χρόνια έμεινε ξέμπαρκος και συμμετείχε στον αγώνα. Το 1945 συνεργάζεται με τα Ελεύθερα Γράμματα. Στο πρώτο φύλλο δημοσιεύεται το άρθρο «Τι πιστεύουμε» του Δημήτρη Φωτιάδη:
«Ο κύκλος των ανθρώπων των γραμμάτων που βγάζει το περιοδικό αυτό είχε συγκεντρωθεί, στα χρόνια της Μεταξικής φασιστικής δικτατορίας, γύρω από το περιοδικό Νεοελληνικά Γράμματα. Αγωνίστηκε τότε για τη λογοτεχνία και την Τέχνη και το ξεκαθάρισμα των πνευματικών αξιών του τόπου μας και αγωνίστηκε ακόμα μέσα σε δύσκολες και κάποτε σκληρές συνθήκες, έναν άλλο, τον πιο τιμητικό απ’ όλους τους αγώνες, τον αγώνα για τη λευτεριά […]. Ο κύκλος αυτός πλουτισμένος με νέα στοιχεία, θα προσπαθήσει, μέσα στις αντικειμενικές δυνατότητες, ν’ ανταποκριθεί προς τις ανάγκες της ιστορικής αυτής ώρας — της ώρας που, από τα βάθη των αιώνων, οραματίζονται οι κάθε λογής σκλάβοι […]. Για την αναγέννηση αυτή ένας δρόμος υπάρχει. Η συγκρότηση ενός έθνους βγαλμένου από το λαό και για το λαό. Η δημοκρατία όχι των λίγων, μα των πολλών. Η δημοκρατία με ουσιαστικό περιεχόμενο. Η προοδευτική και ολοκληρωμένη δημοκρατία που είναι σήμερα το ιδανικό των λαών της Ευρώπης…».
Στις 19 Μαΐου, στο ίδιο αυτό περιοδικό δημοσιεύεται το ποίημα «Federico Garcia Lorca», ενώ την ίδια εποχή συνεργάζεται και με το περιοδικό Νέα Γενιά, όργανο του Κεντρικού Συμβουλίου της ΕΠΟΝ, όπου δημοσιεύει το ποίημα με τίτλο «Στον τάφο του Επονίτη»:
Επέταξα τη σάρκα μου και τρέχω με τουφέκια
Μικρούλης φαίνομαι Αδερφέ, το μάτι δεν με πιάνει.
Στη μάχη όμως κουβάλησα χιλιάδες τα φουσέκια
κι ακόμα μ’ είδαν Γερμανούς να στρώνω στο ρουμάνι.
Στη γειτονιά με ξέχασε το τόπι, το ξυλίκι.
Και μοναχά που πέρναγα με το χωνί στο στόμα.
Παιδί ! Μα με λογάριασαν οι λυσσασμένοι λύκοι.
Τεράστιο το κουράγιο μου. Και πού να δεις ακόμα.
Μια μέρα μας μπλοκάρανε. Δυο εμείς και αυτοί σαράντα.
Σφαίρα τη βρήκε την καρδιά που ‘μοιαζε με γρανίτη.
Σε μια γωνιά με θάψανε χωρίς ανθούς, μα πάντα
Σα ρόδο θα μοσκοβολάει ο τάφος του Επονίτη.
Δυστυχώς, το επόμενο διάστημα απογοητεύεται από την πολιτική κατάσταση που επικράτησε μετά τη Βάρκιζα και ξαναμπαρκάρει παραιτούμενος από τη θέση του γραμματέα του ΕΑΜ Λογοτεχνών-Ποιητών αφήνοντας τη θέση του στον Νικηφόρο Βρεττάκο.
Η δράση του όμως δεν σταμάτησε. Συνεχίζει να είναι ως ένα βαθμό ενεργός υπογράφοντας κείμενα διαμαρτυρίας με άλλους λογοτέχνες όπως ο Βάρναλης, ο Ρίτσος, ο Σικελιανός κλπ. Στο προεμφυλιακό καθεστώς τρομοκρατίας και παρά τις παρακολουθήσεις από την ασφάλεια, δεν φοβήθηκε να μεταφέρει υλικό μέσω των καραβιών που μπάρκαρε αλλά και να γράφει στον Ρίζο της Δευτέρας ποιήματα, όπως δήλωνε ο ίδιος.
Τον τιμά επίσης το γεγονός πως δεν συντάχθηκε με την εθνικόφρονα διάσπαση της Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών που ονομάστηκε Εθνική Εταιρεία Ελλήνων Λογοτεχνών της οποίας προέδρευσε ο Κώστας Ουράνης. Κι άλλοι πολλοί λογοτέχνες εθελοτυφλούσαν μπροστά στη λευκή τρομοκρατία, ακόμη και παλιοί Εαμίτες ή μέλη του επαναστατικού ΚΚΕ: Βενέζης, Μυριβήλης, Καραγάτσης κλπ.
Όχι μόνο τάχθηκε στα γεγονότα που καθόρισαν τη χώρα, αλλά φαίνεται πως είχε άποψη και για τις διεθνείς εξελίξεις του κομμουνιστικού κινήματος. Σύμφωνα με την εκτίμηση του Φίλιππου Φιλίππου, του οποίου το βιβλίο, μαζί με εκείνο του Μήτσου Κασόλα αποτέλεσαν σημαντικότατες πηγές γι’ αυτό το αφιέρωμα, ο Καββαδίας πήρε το μέρος των Κινέζων κομμουνιστών στην αντιπαράθεσή τους με τη Σοβιετική Ένωση τη δεκαετία του ’60.
Μετεμφυλιακά ο Καββαδίας περνάει σε μια μακρόχρονη παύση από τη συγγραφή, την οποία ο ίδιος εξηγεί, καθώς έχασε τον αδερφό του. «Αφού δεν έγραψα γι’ αυτήν την αγάπη, για τι να γράψω;» είχε πει.
Το ’50 και το ’60 φαίνεται πως η επίσημη αριστερά τον ξεχνάει, παρόλο που ο ίδιος ένα μήνα πριν τη Χούντα έγραψε το ποίημα «Σπουδαστές» με αφορμή συνέντευξή του στην Πανσπουδαστική:
Σας είδα κάτου από την πύρινη βροχή
με τα πλακάτ και τα σκουτιά τα ματωμένα
εσάς που κάματε τη δύσκολην αρχή
κείνα τα χρόνια τα βαριά τα κολασμένα.
Σήμερα βλέπω τα δικά σας τα παιδιά
σμάρι πηχτό μες στου πελάγου τη σπιλιάδα.
Πάντα κατάντικρα στην κάθε αναποδιά
και σ’ όσους πάνε να σταυρώσουν την Ελλάδα.
Ο Φίλιππος Φιλίππου αυτόν τον τελευταίο στίχο τον χαρακτήριζε προφητικό της επερχόμενης Χούντας, την οποία υπολόγιζε ο Νίκος Καββαδίας, όσο η επίσημη ρεβιζιονιστική Αριστερά «ρέμβαζε» και διακήρυσσε από την Αυγή τους λόγους για τους οποίους δεν θα γινόταν δικτατορία.
Στην παραπάνω συνέντευξη, ενδεικτική είναι η άποψη που έκφρασε ο ποιητής: «εν μπορείς να ζεις στην εποχή σου και να μένεις πίσω. Τι πα να πει αν γράφεις για τη θάλασσα. Όλα έχουν κοινωνικό υπόβαθρο».
Στη Χούντα λειτουργούσε ως σύνδεσμος, όμως ο ίδιος εξέφραζε τις τύψεις του για τη μη συμμετοχή του στο Πολυτεχνείο. «Πέρασα άσκημα εκείνες τις μέρες. Είχα προβλήματα, όπως και πολλοί μας, με τη συνείδησή μου.»
Κλείνοντας αυτή την μακροσκελή πράξη του αφιερώματος, πριν συνεχίσουμε με τις υπόλοιπες, θα σας διαβάσω το ποίημά του με τίτλο «Αντίσταση», για την ιστορία της οποίας είχε κάποτε πει ότι «πυροδότησε τις συνειδήσεις όλων των λαών».
Στο παιδικό μας βλέμμα πνίγονται οι στεριές.
Πρώτη σου αγάπη τα λιμάνια σβυούν και εκείνα.
Θάλασσα τρώει το βράχο απ’ όλες τις μεριές.
Μάτια λοξά και τ’ αγαπάς: Κόκκινη Κίνα.
Γιομάτα παν τα ιταλικά στην Ερυθρά.
Πουλιά σε αντικατοπτρισμό — Μαύρη Μανία.
Δόρατα μέσα στη νυχτιά παίζουν νωθρά.
Λάμπει αρραβώνα στο δεξί σου : Αβησσυνία.
Σε κρεμεζί, Νύφη λεβέντρα Ιβηρική.
Ανάβουνε του Barriochino τα φανάρια.
Σπανιόλοι μου θαλασσοβάτες και Γραικοί.
Γκρέκο και Λόρκα — Ισπανία και Πασιονάρια.
Κύμα θανάτου ξαπολιούνται οι Γερμανοί.
Τ’ άρματα ζώνεσαι μ’ αρχαία κραυγή πολέμου.
Κυνήγι παίζουνε μαχαίρι και σκοινί.
Οι κρεμασμένοι στα δεντρά, μπαίγνιο του ανέμου.
Κι απέ Δεκέμβρη, στην Αθήνα και Φωτιά.
Τούτο της Γης το θαλασσόδαρτο αγκωνάρι.
Λικνίζει κάτου από το Δρυ και την Ιτιά
το Διάκο, τον Κολοκοτρώνη και τον Άρη.
Guevara (Χάρη Παπαδόπουλου)
Federico Garcia Lorca (Θάνου Μικρούτσικου)
Όπως φάνηκε, ο Καββαδίας δεν ήταν ούτε ξένος με τους άλλους ποιητές και ευρύτερα τους λογοτέχνες, ούτε ασύνδετος με το έργο τους.
Ειδικά με το Βάρναλη είχαν μια σχέση αλληλοεκτίμησης. Παρόλο που πολλοί έγραψαν για τα ποιήματά του, άλλοι θετικά, άλλοι αρνητικά, ξεχώριζε η εκτίμηση που του είχε ο Βάρναλης, γράφοντας γι’ αυτόν στην εφημερίδα του ΚΚΕ Ο Ρίζος της Δευτέρας:
«Με το δεύτερο [ποίημα, το “Federico Garcia Lorca”] ο ποιητής παίρνει φανερά και συνειδητά στάση υπέρ εκείνων (σ’ όποια γης!) που πολεμάνε για τη λευτεριά, υπέρ των τίμιων αγωνιστών του Λαού, που τους σκοτώνουν οι φασιστικές τρομοκρατίες (όποιας χώρας!). Και σ’ αυτήν την περίσταση δεν φαίνεται απίθανο να συνεχίσει ο ποιητής τον ηρωικό αυτό δρόμο. Αλλά το ποίημα του Ισπανοτσιγγάνου Λόρκα αποτελεί και το κλειδί για να βρούμε το βαθύτερο κοινωνικό περιεχόμενο των άλλων του ποιημάτων. Η συμπάθειά του για τους ναυαγούς της θάλασσας και της ζωής (όλοι και ζωντανοί και πνιγμένοι είναι ναυαγοί) φανερώνει ποιος είναι ο Αίτιος πίσω από το πούσι που τον κρύβει. Ο Αίτιος κι ο Υπεύθυνος για το σκοτωμό των ανθρώπων του Λαού είτε με τον πόλεμο είτε με την πείνα και για το πνευματικό και το ηθικό τους σκοτάδι είναι ο ίδιος διεθνικός Μινώταυρος, ο καπιταλισμός που στην ακμή του εκφυλισμού του και στην ώρα της πτώσης του γίνεται χίλιες φορές αιμοβορότερο θεριό».
Παρόλο που η ποίηση του Καββαδία θεωρήθηκε πως ξεπερνούσε τον καρυωτακικό πεσιμισμό, εκείνος θαύμαζε τον ποιητή που του αφιέρωσε και το ποίημα Black and White. Ποιήματα αφιέρωσε και στο Βάρναλη, τον Καραγάτση, το Σεφέρη, το Θεοτοκά και άλλους.
Και για άλλους πολλούς έχει μιλήσει, όμως εκεί που έχει μια σημασία να σταθούμε, είναι όχι στους εγχώριους δημιουργούς, αλλά στον Τζον Στάινμπεκ, συγγραφέα των Σταφυλιών της Οργής. Ο πάλαι ποτέ αριστερός συγγραφέας από τις Ηνωμένες Πολιτείες, αποκάλεσε — και συγχωρέστε με για την έκφραση — «πουτάνας γιους» τους Βιετκόνγκ, την περίοδο του πολέμου κατά του Βιετνάμ.
Ο Καββαδίας απάντησε: «Για μένα έχει πέσει πια τελείως. Όχι από προκατάληψη. Από σιχαμάρα πια. Γιατί εκείνα τα ωραία πράγματα που έγραψε, υποτίθεται ότι είναι ψεύτικα. Τους έδωσε μία και τα πέταξε με το πόδι του, όταν κάθισε και είπε εκείνα τα βρομερά για τους ανθρώπους που σφάζονται[…]». Και αλλού σημείωνε πως «Θα προτιμούσα να έχω στο κεφάλι μου, αντί για το μυαλό του Στάινμπεκ, τα σκατά ενός μικρού Βιετναμέζου».
Που σημαίνουν όλα αυτά πως ο Καββαδίας διαβάζει, επηρεάζεται, σκέφτεται, αλληλεπιδρά με την εποχή του όχι μόνο πολιτικά, αλλά και λογοτεχνικά. Περίπτωση τέτοια ήταν το ποίημα «Οι 7 νάνοι στο S/s Cyrenia», που έγραψε για χάρη της ανιψιάς του, Έλγκας, κόρης της Τζένιας Καββαδία, επηρεασμένος μάλιστα από τους νυχτοπερπατητές του Ουόλτερ Σκοτ. Είναι εμφανές πως ο ποιητής προέρχεται από τη σύγχρονη λογοτεχνία, την οποία ταυτόχρονα παίρνει και τη μετασχηματίζει.
Εφτά σε παίρνει αριστερά, μην το ζορίζεις.
Μάτσο χωράνε σε μια κούφιαν απαλάμη.
Θυμίζεις κάμαρες κλειστές, στεριά μυρίζεις.
Ο πιο μικρός αχολογάει μ' ένα καλάμι.
Γυαλίζει ο Σημ της μηχανής τα δύο ποδάρια.
Ο Ρεκ λαδώνει στην ανάγκη το τιμόνι.
Μ' ένα φτερό ξορκίζει ο Γκόμπυ τη μαλάρια
κι ο στραβοκάνης ο Χαράμ πίττες ζυμώνει.
Απ' το ποδόσταμο πηδάν ως τη γαλέτα.
-Μπορώ ποτέ να σου χαλάσω το χατίρι;
Κόρη ξανθή και γαλανή που όλο εμελέτα
ποιός ρήγα γιός θε να την πιεί σ' ένα ποτήρι;
Ραμάν αλλήθωρε, τρελέ, που λύνεις μάγια,
κατάφερε το σταυρωτό του Νότου αστέρι
σωρός να πέσει, να σκορπίσει στα σπιράγια,
και πες του κάτω από ένα δέντρο να με φέρει.
Ο Τοτ, τού λείπει το ένα χέρι μα όλο γνέθει,
τούτο το απίθανο σινάφι να βρακώσει.
Εσθήρ, ποιά βιβλική σκορπάς περνώντας μέθη;
Ρούθ, δε μιλάς; Γιατί τρεκλίζουμε οι διακόσιοι;
Κουφός ο Σάλαχ, το κατάστρωμα σαρώνει.
- Μ' ένα ξυστρί καθάρισέ με απ' τη μοράβια.
Μα είν' ένα κάτι πιο βαθύ που με λερώνει.
- Γιέ μου, πού πας; - Μάνα, θα πάω με τα καράβια.
Κι έτσι μαζί με τους εφτά κατηφοράμε.
Με τη βροχή, με τον καιρό που μας ορίζει.
Τα μάτια σου ζούνε μια θάλασσα, θυμάμαι...
Ο πιο στερνός μ' έναν αυλό με νανουρίζει.
Black & White (Λάκη Παπαδόπουλου)
Γράμμα σ’ έναν ποιητή (Δημήτρη Ζερβουδάκη)
Ο Καββαδίας. Γνήσιο τέκνο της θάλασσας. Βρίσκεται μέσα στη θάλασσα αλλά πατάει γερά στα πόδια του, είτε στη στεριά, είτε στο κατάστρωμα. Υπηρετεί τον ελληνικό λαό και την αντίστασή του, από τον πρώτο ως τον τελευταίο μεσημβρινό.
Με τον τρόπο του, καταφέρνει να είναι και λαϊκός και μη λαϊκός ποιητής. Το πρώτο στοιχειοθετήθηκε επαρκώς. Το δεύτερο έχει να κάνει με το ακατανόητο λεξιλόγιό του. Ακατανόητο πέρα από τους ναυτικούς συναδέλφους του. Τα ποιήματά του που βρίθουν ορολογιών χρειάστηκαν να γραφτούν ολόκληρα λεξιλόγια για την ερμηνεία τους. Κι όμως, είναι μοναδικός για τόσα πράγματα, αλλά και για ένα ακόμα. Κατάφερε να παρουσιάσει τη ναυτική ορολογία με τρόπο τόσο πειστικό, ώστε ακόμα κι αν δεν έχεις ιδέα τι γράφει, καταλαβαίνεις για τι πράγμα μιλάει. Ας ακούσουμε τον Μανόλη Αναγνωστάκη να απαγγέλλει ένα ποίημά του, πριν περάσουμε στην τελευταία μουσική πράξη του αφιερώματός μας!
Πούσι (Ξέμπαρκων)
Γυναίκα (Θάνου Μικρούτσικου)
Φάτα Μοργκάνα (Μαρίζας Κωχ)
Μαχαίρι (Θάνου Μικρούτσικου)
Παραμύθι (Μαρίζας Κωχ)
Θεσσαλονίκη (Θάνου Μικρούτσικου)
Αρμίδα (Θάνου Μικρούτσικου)
Γράμμα ενός αρρώστου (Θάνου Ανεστόπουλου)
Ένας δόκιμος στη γέφυρα εν ώρα κινδύνου (Ξέμπαρκων)
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου