Άκου καπιταλιστή γιατί δε θα «ρομποτοποιήσεις» π ο τ έ την παραγωγή

"Συνομιλία" με έναν καπιταλιστή σχετικά με την εξαφάνιση της εργατικής τάξης. Μια απόπειρα απάντησης των συστημικών μύθων περί αντικατάστασης των εργατών με ρομπότ. Το ερέθισμα για το θέμα αυτό μου δόθηκε από τις πρώτες κιόλας σελίδες του βιβλίου «Η εργατική τάξη έχει ιστορική αποστολή» (εκδ. Εκτός των Τειχών, 2018) του Γρηγόρη Κωνσταντόπουλου. Οι παρακάτω σκέψεις γράφτηκαν ορμητικά σε μια προσπάθεια να μιλήσουν στη γλώσσα μιας νεολαίας που τη θέλουν βυθισμένη στην "απολιτική", την ίδια ώρα που τη βομβαρδίζουν με την  πιο  π ο λ ι τ ι κ ή   και την πιο  σ τ ο χ ε υ μ έ ν η  π ρ ο π α γ ά ν δ α. Ίσως, λοιπόν, να μου συγχωρεθεί το ανορθόδοξο ύφος και (γιατί όχι;) να αποτελέσουν αυτές οι λίγες σκέψεις μια καλή αφορμή για να διαβαστεί ένα βιβλίο που αποτελεί πολύτιμη συμβολή στην πάλη της εποχή μας.

Φωτεινή Σ.

Δε θα μπω καθόλου στη διαδικασία να σε ρωτήσω «και τα ρομπότ ποιος θα τα φτιάχνει;». Εύκολη την έχεις την απάντηση. Θα πεις ότι δε γίνεται 100% εξάλειψη της ανθρώπινης εργασίας, αλλά ότι θα τείνουμε να ακουμπήσουμε το όραμα αυτό. Άκου λοιπόν αυτά που ξέρεις ήδη πολύ καλά, για να μη νομίζεις ότι πείθεις κανέναν όταν υπόσχεσαι ότι ο καπιταλισμός οδηγεί στο μέλλον μιας «κοινωνίας της αφθονίας» όπου θα γίνουμε «όλοι διευθυντές» σε μια αυτοματοποιημένη παραγωγή.

Καπιταλιστή πες την αλήθεια. Το ρομπότ είναι μηχάνημα. Δε σου φταίει μόνο ότι του λείπει η νοημοσύνη. Το μηχάνημα  δ ε ν  π α ρ ά γ ε ι  υ π ε ρ α ξ ί α. Από το μηχάνημα δεν μπορείς να «κλέψεις». Δεν μπορείς να κερδίσεις τη διαφορά ανάμεσα στα ποσά που σου προσφέρει και στα ποσά που σου κοστίζει. Το μηχάνημα είναι ένα άψυχο εργαλείο που αγόρασες για το εργοστάσιό σου και κόστισε ένα ορισμένο ποσό (τόσο υψηλό, όσο προβλέπεται να είναι ο χρόνος ζωής και η ποιότητα του). Το κόστος αυτό το εξαργυρώνεις σιγά σιγά κατά τη διαδικασία της παραγωγής. Το μηχάνημα απαξιώνεται, φθείρεται, ξοδεύεται μέσα στην παραγωγή. Πώς συμβάλλει στην κερδοφορία σου; Για όσο καιρό λειτουργεί,  α υ ξ ά ν ε ι  τ η ν  π α ρ α γ ω γ ι κ ό τ η τ α  του έμψυχου εργατικού δυναμικού σου ώστε να παράγει περισσότερα προϊόντα, πολλή περισσότερη αξία δηλαδή, στον ίδιο χρόνο. Κρατώντας σταθερά χαμηλά τους μισθούς των εργατών σου, μεγαλώνει η ψαλίδα ανάμεσα στην αξία που σου προσφέρουν και στην πενιχρή αμοιβή που τους δίνεις, αυξάνεται η υπεραξία που τους κλέβεις. Μόνο από αυτούς μπορείς να κλέψεις. Δεν υπάρχει καμιά άλλη πηγή κέρδους για ‘σένα.

Όλα αυτά φυσικά, με την προϋπόθεση ότι εισήγαγες πρώτος το νέο μηχάνημα σε σχέση με τους ανταγωνιστές σου και διατηρείς τα πρωτεία αυτής της καινοτομίας για ένα διάστημα. Διαφορετικά, όταν το ίδιο μηχάνημα εξαπλωθεί σε όλα τα εργοστάσια, ο «μέσος κοινωνικός χρόνος παραγωγής» των προϊόντων που παράγεις  θ α  π έ σ ε ι, και το ίδιο θα κάνει και η  τ ι μ ή  τ ο υ ς. Αδυσώπητος ο νόμος της αξίας για ‘σένα. Έτσι θα χάσεις το σχετικό πλεονέκτημα που είχες στην αρχή (να πουλάς περισσότερα προϊόντα με το ίδιο εργατικό κόστος, στην παλιά υψηλή τιμή). Στο μεταξύ, θα έχεις εκτοπίσει ένα μέρος του εργατικού δυναμικού σου εξαιτίας του μηχανήματος. Τότε δε σε πείραζε. Το εργατικό δυναμικό σου έβγαζε περισσότερη συνολική υπεραξία όσο είχες τα πρωτεία της καινοτομίας. Τώρα, όμως, τι γίνεται; Η οργανική σύνθεση του κεφαλαίου σου έχει αυξηθεί*. Ένα μέρος του εργοστασίου σου έχει καταληφθεί από άψυχα μηχανήματα. Υπάρχει η ανάγκη να τα συντηρείς και να τα ανανεώνεις. Τώρα δε μπορείς να κάνεις πίσω. Ανάλογα μηχανήματα διαθέτουν και οι ανταγωνιστές σου. Το μέσο ποσοστό κέρδους σου είναι  κ α τ α δ ι κ α σ μ έ ν ο  να πέσει. Χρειάζεσαι περισσότερη ζωντανή εργασία. Ελπίζεις να διευρύνεις τον κύκλο των κερδών σου ανοίγοντας κι άλλο εργοστάσιο; Το ίδιο και οι ανταγωνιστές σου. Και πού θα πουληθούν όλα αυτά τα προϊόντα; Το πρόβλημά σου είναι μεγάλο, παραδέξου το. Είναι σύμφυτο με την κρίση σου. Φαντάσου τώρα, να αυτοματοποιούσες πλήρως την παραγωγή (!). Κ α μ ί α  π η γ ή  κ έ ρ δ ο υ ς δε θα απέμενε για ‘σένα. Θα εξαφανιζόσουνα τελείως. Μαζί με την εργατική τάξη που διακηρύσσεις ότι «χάνεται»,  θ α'  χ α ν ό σ ο υ ν  π ρ ώ τ α  α π’  ό λ α  ε σ ύ. Φυσικά, αυτές τις ιστορίες περί «ρομποτοποίησης» της παραγωγής τις έχεις μόνο για τα αφτιά της εργατικής τάξης. Στην πράξη κάνεις άλλα.

Καπιταλιστή πες την αλήθεια. Ιδιαίτερα όταν δραστηριοποιείσαι στις «αναπτυσσόμενες» χώρες με το πάμφθηνο εργατικό δυναμικό, επιλέγεις τις επιχειρήσεις  Ε ν τ ά σ ε ω ς  Ε ρ γ α σ ί α ς όπου το εργατικό δυναμικό υπερβαίνει (σε κεφάλαιο) τα μηχανήματα. Είμαστε στον 21ο αιώνα, κι όμως, πολύ απλά προτιμάς το 10χρονο παιδί του παραρτήματός σου στο Μπαγκλαντές να παράγει τα προϊόντα σου στο χέρι, παρά να το αντικαταστήσεις με οποιοδήποτε ρομπότ. Ποιο ρομπότ θα σου κόστιζε μόλις ένα 0,40$ με 1,10$ την ημέρα (!) προσφέροντάς σου προϊόντα από τα οποία εξαργυρώνεις αξία εκατοντάδων δολαρίων; Το υπεραναλύσαμε προηγουμένως, μην τα ξαναλέμε.

Όσο για τις μονάδες παραγωγής  Ε ν τ ά σ ε ω ς  Κ ε φ α λ α ί ο υ, όπου ο μηχανικός εξοπλισμός υπερβαίνει (σε κεφάλαιο) τους εργάτες -δεν τους εξαφανίζει!-, αυτές έχουν πολύ σοβαρό λόγο ύπαρξης σε στρατηγικούς κλάδους (Διυλιστήρια, Τσιμεντοβιομηχανία, Μεταλλουργία, Αυτοκινητοβιομηχανία, κ.ά.) όπου κυριαρχεί η αγωνία σου να διευρύνεις ταχύτατα το μερίδιο σου στην αγορά ρισκάροντας ακόμη και την πτώση του άμεσου κέρδους σου. Εκεί βάζεις μπροστά  μ α κ ρ ο π ρ ό θ ε σ μ ο υ ς  σχεδιασμούς εξόντωσης των ανταγωνιστών σου. Στήνεις τις βάσεις για μεγάλα κέρδη σε βάθος χρόνου. Ιδιαίτερα αν κινείσαι στο πλαίσιο μιας ισχυρής ιμπεριαλιστικής οικονομίας και σε παίρνει. Στα εγχειρίδια σου φυσικά προειδοποιείς ότι «η είσοδος μιας επιχείρησης σε έναν κλάδο Εντάσεως Κεφαλαίου θεωρείται γενικά δύσκολη. Ότι είναι πολύ κοστοβόρο και χρονοβόρο να γίνονται αυξομειώσεις στο εύρος της παραγωγής (μικρή ευελιξία). Ότι οι επιχειρήσεις αυτές διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο σε περιόδους πτώσης της ζήτησης.» (Έκθεση ΣΕΒ για τις επιχειρήσεις Έντασης Κεφαλαίου, 2012).

Καπιταλιστή, τι έχεις να πεις για το παρακάτω απόσπασμα;

«Ο Μιτσούρου Καβάι δεν θα μπορούσε να χαρακτηριστεί αντίθετος με την τεχνολογική εξέλιξη. Ανώτατο τεχνικό στέλεχος της Toyota, εργαζόμενος επί μισό αιώνα στον ιαπωνικό κολοσσό, συνέβαλε από θέσεις ευθύνης στην αυτοματοποίηση των διαδικασιών παραγωγής με τη βαθμιαία εισαγωγή χιλιάδων ρομπότ. Και όμως, με εντολή του Καβάι και με την πλήρη υποστήριξη του προέδρου της Toyota, Ακίο Τογιόντα, εγγονού του ιδρυτή της εταιρείας, εδώ και λίγο καιρό οι

άνθρωποι αντικαθιστούν τα ρομπότ, σε εργασίες όχι μόνο συναρμολόγησης, αλλά και κατασκευής εξαρτημάτων, που κατεξοχήν βασίζονταν στον αυτοματισμό. Για έναν άνθρωπο που το ξεκίνημα της καριέρας του συνέπεσε με την είσοδο των ρομπότ στην παραγωγή, αυτό φαίνεται να είναι ένα βήμα προς τα πίσω. Μερικές φορές, όμως, χρειάζονται βήματα προς τα πίσω για να κάνεις μεγαλύτερα προς τα εμπρός. (…) Τα τελευταία τρία χρόνια έχουν δημιουργηθεί στα εργοστάσια της Toyota περίπου 100 χώροι αυξημένης χειρωνακτικής εργασίας, με στόχο να εφαρμοστεί η εμπειρία που θα αποκτηθεί από τη λειτουργία τους για τον επαναπρογραμματισμό των μηχανών, ώστε να μειωθούν οι σπατάλες και να βελτιωθούν οι διαδικασίες.» Από άρθρο της Καθημερινής, 2014

Ή γι’ αυτό;

«Η Mercedes- Benz, (…) έχει αρχίσει να αντικαθιστά ρομπότ με ανθρώπινα χέρια στις γραμμές παραγωγής της. Όπως τονίζει ο Μάρκους Σάεφερ, επικεφαλής παραγωγής της γερμανικής εταιρείας, τα ρομπότ δεν μπορούν να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις των επιπέδων εξατομίκευσης που υπαγορεύει η αγορά, ούτε στη μεγάλη ποικιλία μοντέλων. «Εξοικονομούμε χρήματα και διασφαλίζουμε το μέλλον μας προσλαμβάνοντας περισσότερους ανθρώπους».» Δημοσίευμα του Bloomberg, 2016

Ή, τέλος, γι’ αυτό;

«Οι άνθρωποι ανησυχούσαν για την κυριαρχία των μηχανών εδώ και αιώνες. Ωστόσο, όλους αυτούς τους αιώνες οι μηχανές έχουν προκαλέσει αλλαγές στην ανθρώπινη εργασία• δεν την έχουν αντικαταστήσει. Και η αναδυόμενη τέταρτη βιομηχανική επανάσταση -ακόμα και με τις ψηφιακές, αυτοματοποιημένες γραμμές συναρμολόγησης- δεν αποτελεί εξαίρεση σε αυτή την τάση. Στις βιομηχανίες κατασκευής, καθώς αυτός ο νέος τρόπος επιχειρηματικής δραστηριότητας γίνεται πραγματικότητα, τόσοι οι άνθρωποι, όσο και οι μηχανές θα παίξουν κρίσιμο ρόλο για την επιτυχία. (…) Η Γερμανία αντιπροσωπεύει από πολλές πλευρές αυτή την τάση. Σήμερα, οι γερμανικές κατασκευαστικές διαθέτουν τρεις φορές περισσότερα ρομπότ από αντίστοιχες εταιρίες των ΗΠΑ, αλλά εξακολουθούν να απασχολούν περισσότερους ανθρώπους.» Joe Kaeser, πρόεδρος της Siemens AG, 2017

Ας μη συνεχίσω. Ορίστε, τα λες και μόνος σου. Μήπως θα μου αντιγυρίσεις ότι τα τελευταία χρόνια η Κίνα αντικατέστησε το 25% των εργατών της στα εργοστάσια πυρομαχικών με ρομπότ;
Ξέρεις πολύ καλά ότι τώρα που οι Κινέζοι κεφαλαιοκράτες οραματίζονται τη μεταμόρφωση τους σε ιμπεριαλιστική οικονομία πρώτης γραμμής, είναι φυσικό κι επόμενο να αυτοματοποιούν ορισμένα τμήματα κλάδων με στρατηγική σημασία όπως αυτός της πολεμικής βιομηχανίας. Προηγουμένως συμφωνήσαμε, μην τα ξαναλέμε. Και φυσικά, θυμάσαι καλύτερα από όλους ότι το «θαύμα της κινέζικης καπιταλιστικής ανάπτυξης» στήθηκε πάνω στις μονάδες των χιλιάδων εργατών-μυρμηγκιών με μισθούς από τους χαμηλότερους του κόσμου. Επιμένεις στο παραμύθι σου περί εξαφάνισης της εργατικής τάξης; Άστο, δεν πιάνει. Iδιαίτερα στους Κινέζους. Πέρα από την πλάκα, καπιταλιστή, και για να σοβαρολογούμε. Κόφ’ το αυτό το παραμύθι, δεν ήταν καν δική σου ιδέα** εξ αρχής.

Για να τελειώνουμε. Η καπιταλιστική σου κοινωνία  δ ε  θ α  ρ ο μ π ο τ ο π ο ι η θ ε ί  π ο τ έ. Δε θα το επιτρέψεις εσύ. Σε μια κοινωνία όπου το κίνητρο της παραγωγής είναι το  κ έ ρ δ ο ς, η «αυτόματοποίηση» είναι  α δ ύ ν α τ ο  να επιτευχθεί. Αντίθετα, αυτό το όραμα θα μπορούσε μια χαρά να ταιριάζει σε μια κοινωνία όπου δε θα υπήρχες εσύ.

Σε μια κοινωνία, δηλαδή, χωρίς εκμετάλλευση όπου ο μόνος στόχος της παραγωγής θα ήταν η κάλυψη των κοινωνικών αναγκών και όχι η προσωπική σου κερδοφορία. Μιλάω για μια κομμουνιστική κοινωνία όπου πράγματι θα μπορούσε η μηχανή να λυτρώσει τον άνθρωπο. Έτσι ώστε να ανοίξει η πύλη στο «βασίλειο της ελευθερίας» όπου δε θα χρειάζεται πια να πασχίζει για να ζήσει. Όπου θα μπορεί να προσφέρει ελεύθερα στην κοινωνία την εργασία του ανάλογα με τις δυνατότητές του, και να απολαμβάνει όλα τα κοινωνικά αγαθά ανάλογα με τις ανάγκες του. Έτσι μάλιστα. Έτσι, και οι παραγωγικές δυνάμεις της ανθρωπότητας θα μπορούσαν να αναπτυχθούν ανεμπόδιστα και αλματωδώς ώστε το άπιαστο όνειρο να έρθει κοντά. Είδες; Τι ήθελες και το άνοιξες το θέμα; Το μόνο που κατάφερες ήταν να θυμίσεις για άλλη μια φορά ότι  τ ο  ε μ π ό δ ι ο  ε ί σ α ι  ε σ ύ.

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

*Η οργανική σύνθεση του κεφαλαίου μιας επιχείρησης αυξάνεται όταν μικραίνει το μερίδιο του μεταβλητού κεφαλαίου (εργάτες) και μεγαλώνει το μερίδιο του σταθερού κεφαλαίου (υποδομές, μηχανήματα).

**Γεννήθηκε στη Σοβιετική Ένωση, εκδηλώθηκε πιο ανοιχτά τη δεκαετία του ‘50. Η θεωρία αυτή έβαζε πρώτα και πάνω από όλα την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων. Αυτή τάχα θα οδηγούσε αυτόματα, μέσα από την πρόοδο της επιστήμης-τεχνολογίας, σε νέες επαναστατικές σχέσεις στην παραγωγή υπέρ του εργάτη. Η θεωρία αυτή διακήρυσσε το τέλος της πάλης των τάξεων. Ο χειρώνακτας εργάτης θα απελευθερώνονταν σταδιακά από την εκμετάλλευση και χωρίς να απαιτήσει με την πάλη του άλλες τομές στην παραγωγή υπέρ του. Συνδέθηκε με τη θεωρία περί επιστημονικής-τεχνικής επανάστασης στην παραγωγή (ΕΤΕ) που αναγόρευε την επιστήμη σε «άμεση παραγωγική δύναμη» και τον φορέα της, την ιντελιγκέντσια σε πρωταγωνίστρια της σοβιετικής κοινωνίας με απελευθερωτικό ρόλο. Η χυδαία αυτή διαστρέβλωση του μαρξισμού επιχείρησε να κρύψει από τα μάτια της εργατικής τάξης την εκμεταλλεύτρια τάξη που συγκαλυμμένα συγκροτούνταν εκείνη την περίοδο μέσα στη σοβιετική κοινωνία. Και η συνέχεια είναι γνωστή…